8288 sider Sunnmørssoge er no tilgjengeleg for alle, ei verkelg storhending! Sunnmøre historielag er det første historielaget i Norge som gjer alle sine tidsskrift søkbart tilgjengelege på nettet.

I tidlegare tider var det samlingsplassar i små bygder og tettgrender der folk ofte møttest. Det var skulen, som også til dels vart nytta til forsamlingslokale, butikken, posthuset og kaia. Ein slik stad var Hellestøa på Dimna i Ulstein kommune. Her var det naust og kai med skur for varemottak. Slik som det var mange andre stader.

Hit til kaia i Hellestøa kom rutebåten på veg til Ålesund to dagar i veka og i retur i 17-tida same dagane. Med tre ul i fløyta – eit langt og to korte – svinga båtane av og la til ved kaia. Seinare slutta fylkesbåtane (MRF) å gå innom kaia. Motorkuttaren «Eikholm», som til dagleg vart kalla «mjølkebåten», nytta då kaia. Båten tok med både folk, varer og mjølk til Meierikaia i byen. Kaia var samlingsplass for alle som reiste til og frå bygda. Flyttedagane 14. april og 14. oktober reiste slike som skulle i teneste, også gutar og jenter som nyleg var konfirmert. Kister med kle vart sende om bord i rutebåten. Herifrå for fiskarar med sjømannsekk over skuldra. Dei skulle på fiske eller selfangst. Likeins bygdefolk som skulle på dagstur til byen. Ja, herifrå reiste også dei som for til nye heimland – til Amerika.

Dampskipet «Grei» var bygd for Kværnes og Grip Dampskibsselskab i 1895, men vart seinare seld til eit reiarlag på ytre søre Sunnmøre, og gjekk i rute der. MRF tok over båten i 1930 og hadde han i drift til 1948.

Det frettast gjerne i grenda når ein som hadde vore i Amerika var ventande heim. Det var folk som hadde freista tilværet og som i første tid hadde budd i provisoriske hus «der over». Somme hadde pløgt med fire hestar for plogen på prærien, andre hadde felt kjempestore tre i skogane, kanskje drive fiske på Vestkysten, fiska laks i Alaska eller prøvt lukka som gullgravar der. Så steig dei over kaia igjen. Somme var kledd i lysgrå, ruta dress, gjekk i brune sko og hadde stråhatt på hovudet. Nokre nytta gullinnramma briller og skramla med småpengar laust i lomma. Det gav inntrykk av rikdom og velstand. Dei spurde borna kva foreldra deira heitte, nikka etter svaret og sa «yes» og «well» for kvar setning. Så vart dei verande i heimbygda nokre veker. Dei rusla gjennom heimetun og utmark, traska i fjøre og naust og mintest leikeplassane frå barndomsdagane, som hadde brent seg fast i minnet. Så tok dei farvel med vener, søskjen og tilårskomne foreldre og reiste til Amerika igjen. Somme kom aldri att. Men heimbygda med kaia høyrde barndomsminna til –ein identitet dei bar med seg gjennom livet. No kjem andre og tredje generasjon luftvegen tilbake over havet. Dei tek gjerne ein tur på kaia (om ho finst) for å sjå kvar forfedrene deira reiste frå.

Kaia i Hellestøa var samlingsplass for folket i grenda, både i kvardag og fest. På høgtidsdagar, t.d. 1. juledag, og til vanleg når det var konfirmasjon, samlast folket i bygda her. Ein dekksbåt førde dei over vika til Ulstein kyrkje med flagget til topps i bakmastra. Herifrå reiste brudepar i lag med bryllaupsgjester til kyrkje der dei lova kvarandre truskap livet ut. På kaia vart folk også minte om at liv og død skifter tak. Her steig unge mødre varleg i land med ein ny verdsborgar, og frå denne staden gjekk siste ferda for bygdefolk til kyrkjegarden med båt. Med flagget på halv stang stod sørgjande, mørkkledde kvinner og menn rundt båra på dekk på turen til kyrkjegarden.

Dampskipet «Hjørundfjord» var ein klassisk lokalbåttravar som gjekk i rute på Sunnmørsfjordane heilt fram til 1952. Båten var bygd i 1895 for Søndmøre Danpskibsselskap. Ved skipinga av fylkesreiarlaget MFR (seinare MRF) gjekk skipet inn i selskapet sin flåte. «Hjørundfjord» var sertifisert for 140 passasjerar

Kaia tok mot nye innbyggjarar

Til Hellestøa kom folk reisande frå andre kantar av landet. Dei fann seg kanskje ein ektemake i bygda og vart verande. Om somrane kom feriefolk, ofte born, som hadde lengta etter turen og vart vel mottekne av ventande besteforeldre. I sjukdomstilfelle, når doktor eller jordmor såg det nøvendig å sende folk til sjukehuset, vart sjukekorga henta på skulehusloftet der Sanitetslaget hadde liggande utstyr. Pasienten vart boren til kaia og kanskje om bord i ein heimverande fiskebåt. Med presenning over sjukekorga på dekk gjekk turen til sjukehuset i Ålesund. Ja, kaia i Hellestøa har opplevd mykje. Travle dagar, harde ord og kjærleiksord, avskilstårer og gjensynsglede. Der stod ofte barn som prøvde fiskelukka og dit kom ofte unge og gamle som møtte trufast opp for å sjå når rutebåten kom. Ved kaia var badeliv i blanke solskinsdagar, men der var også stormfulle dagar då nordavinden stod på.

Frå damp- til motorbåt

Etter at dampskipsrutene vart nedlagde, kom motorbåtar (mjølkebåtrutene) til å dominere kommunikasjonsbiletet i øy- og fjorddistrikta frå 1930-talet til midten av 1950-åra. Veg- og brubygging, bilruter og ferjer, gjorde at trafikken etterkvart vart lagd om frå sjø til land. Dei gamle kaiene i avstengde fjordbygder og på øyane, samlingsplassar der folk møttest og reiste på rutebåten til og frå byen – noko som batt folk og grender saman tidlegare vart historie. No er det stille i Hellestøa. Det er sjeldan bygdefolket går dit. Samlingsplassen med kaia er borte. Her ligg ikkje nokon fiskebåt, heller ikkje ein handelsreisandebåt med skiltet «Møre Kjøpmænd» på rorhustaket, eller nokon rutebåt lenger. Det blir ikkje heist på land sekkar med mjøl, kasser med margarin eller fustasje med sirup. Det blir ikkje lempa på fulle eller tome mjølkespanner av ein oppkava pliktmann.

Mjølkebåtar ved Sunnmøre Meieri i Ålesund.

Synet av kyr eller stutar som gjekk stavrande og motvillig over kaiplankane før dei fekk «selen» under vomma og blei vinsja om bord, er det få som hugsar i dag. I mange av desse bygdene går no trafikken forbi etter breie asfaltvegar. Skur med skilt for busstopp står i vegkantane. Dei smale grusvegane mot sjøen og stoppeplassen for rutebåtane, med merker etter hestehovar og render etter kjerrehjula, gror att. Somme stader er kaiene erstatta med ferjelemar der bilane står på rad. Dei reisande i bilane snakkar nok saman, dei kjøper seg aviser og snacks på kiosken, høyrer på stereomusikk, trøyter tida og irriterer seg over ventetida på ferja. Men gamlekaia som samlingsplass for bygdefolket, naboar og slektningar, og dermed samtalen mellom dei, er borte.

Dei gamle landingsvorene og dei forfalne kaiene – eller restane av dei, der robåtar og rutebåtar la til tidlegare – står att mange stader i strandkanten i utkantgrendene i dag. Dette er merke etter farne tider – eit minne om samlingsplassar der folk ofte møttest. Dei er minnesmerke om ei form for sosialt samvær og kommunikasjon som aldri kjem att.

I 2003 skreiv eg ei bok som eg kalla «Kvinner selv stod opp og strede». Boka omtalar 95 års innsats av driftige sanitetskvinner i Herøy – med spesiell vekt på bygginga og drifta av Herøy sjukeheim. Men boka innheldt også mykje anna stoff, om t.d. spanskesjuka, sjuketransport og kommunale desinfektørar. Som eit mørkt bakteppe i mange av kapitla, ligg soga om tuberkulosen som herja bygdene våre så hardt heilt fram til 1950-åra. Utviklinga i helsevesenet, med vekt på undersøking og vaksinasjon av borna, går som ein raud tråd gjennom boka. Arbeidstilhøva til tenestetausene som arbeidde ved sjukeheimen i ei tid med mangel på elektrisitet og tekniske hjelpemiddel som vaskemaskin, miksar, frysar og kjøleskap, er også skildra. I boka, som inneheld over 140 bilde/illustrasjonar, har eg prøvd å setje fokus på kvardagsslitarane og deira innsats for å bygge landet.

Denne artikkelen er eit utdrag av den delen av boka som handlar om jordmødrene og situasjonen til dei fødande. Den første jordmorskulen i Noreg vart starta i Kristiania i 1818. Det var den første skulen i Noreg der ei kvinne kunne få høgare utdanning. Helga Nerem var jordmor i Herøy frå 1932 til 1978 og tok mot fleire tusen herøyværingar. Ho er ein framifrå representant for dei driftige kystkvinnene i Herøy og for jordmødrene i farne dagar. Gjennom skildringa av hennar liv og virke, får ein også eit innblikk i kvardagen til borna, dei fødande og tilhøva rundt fødslane i Helga Nerem si tid som jordmor i Herøy.

Helga Nerem

Foreldra til Helga Nerem var Berte (f. Flusund) og Paul A. Remøy. Dei fekk 13 born i tida 1908–1936. Det var såleis 28 år mellom den eldste og den yngste. Helga var eldst og var fødd i 1908. Som den eldste måtte ho tidleg lære seg å stå på eigne bein. Ho var m.a. tenestetaus hos «slagter og pølsemaker P.M. Kaaresen» i Ålesund. Bestefaren, Antoni P. Remøy, vara henne til å ta utdanning. Han syntest ho hadde altfor gode evner til å gå heime og vente på ein friar. Helga reiste til Bergen og tok jordmorskulen. På vitnemålet frå skulen i 1930 heiter det m.a.: «Hun har i dag ved håndslag avlagt det løfte, at hun som jordmor alltid vil utføre sit arbeide, som hun kan forsvare det for Gud og sin samvittighet, og at hun efter beste evne vil søke å vedlikeholde sine kunnskaper ». Etter at ho var ferdig utdanna, var ho jordmor på Bjørnsund i to år. Ho var flink med handarbeid. Sidan der var så få fødslar i Bjørnsund jordmordistrikt, spedde ho på inntekta med syarbeid for ein skreddar. I 1932 vart Karoline Voldsund pensjonist. Ho hadde vore jordmor i Herøy frå 1891 til 1932. Det var 16 søkjarar til den ledige stillinga etter Karoline. Kommunestyret innstilte samrøystes Helga på første plass, under føresetnad av at ho «tar fast ophold i Fosnavåg».

Utan avtale om betaling

I 1934 gifta ho seg med Roe Nerem. Helga og Roe bygde seg hus i Fosnavåg i 1936, like ved bedehuset. Huset til familien Nerem vart kalla Helgaro – namnet var ein kombinasjon av førenamna deira. Denne heimen fungerte mest som eit slags pensjonat. Det var ikkje så mange overnattingsstader i Fosnavåg på den tida. Såleis heiter det i ein artikkel i Vestlandsnytt i samband med at fiskarheimen planla utbygging i 1947: «Som det no hev vore i Fosnavåg, hev det vore heilt uråd å verte hjelpte med husrom, og folk som ferdast mykje hev kvidt seg for å fare hit, avdi dei kunne risikere å verte gangande ute, dersom ikkje kjenningar tok seg av dei.» Farande folk var avhengige av båtrutene, og båten gjekk ikkje kvar time på den tida! Såleis hende det at handelsreisande tok inn på Helgaro. Av og til vart ungdomar frå øyane hindra i å kome heim att om kvelden, enten for skuld uver eller fordi dei mangla skyss. På eine romet hadde familien Nerem ein divan. Denne vart nytta meir enn ein gong ved slike høve.

Roe dreiv verkstad og slipp saman med brørne sine, Kåre og Arne. Arbeidarar på slippen som ikkje hadde eigen familie på Bergsøya, budde på hybel på loftet i Helgaro. Det same gjorde nokre slektningar. Kvinner frå øyane som venta barn, vart ofte innlosjerte der, og nokre var der opptil to veker medan dei venta på fødselen. Med den tids kommunikasjonar – og med slikt ver som det ofte kunne vere så langt ut mot havet – var det ofte problematisk både å få tak i jordmora og frakte ei fødande kvinne fram til fødestova. Det var slett ikkje alle som hadde telefon slik at dei kunne ringe etter jordmora. Om folk hadde telefon, var der ikkje nattevakt ved alle telefonstasjonane. Såleis kunne det vere vanskeleg å få tak i jordmor om natta.

For kvinner frå Kvalsvika, Remøya og Runde kjendest det trygt å vere på Bergsøya. Der hadde dei jordmor, dokter og fødestove attmed handa og slapp å vere avhengige av båtskyss i alt slags ver. Fleire kvinner som var busette andre stader i landet, reiste også heim til Herøy når dei skulle føde. Dersom desse kvinnene ikkje hadde nokon slektningar på Bergsøya som dei kunne ta inn hos, vart dei ofte innlosjerte hos Jordmor- Helga. Kvinnene budde der utan nokon avtale om betaling. Sjølv om der i nokre år var kafé i underetasjen av huset, fekk kvinnene gratis kost og losji hos Helga og Roe inntil fødselen tok til. Det kan vere at nokon av dei betalte for opphaldet i form av naturalia eller pengar, men det var i alle fall ikkje vanleg at dei gjorde nokon avtale om betaling.

Folkemottak

Helga var mykje på besøk hos folk, enten i samband med fødslar eller i samband med kontroll av mor og barn etter ein fødsel. Ho kjende heimane og visste kven som kanskje trong litt ekstra oppfølging etter ein fødsel. Ute på gardane var det ikkje uvanleg at ho fekk med seg naturalia som gåve eller som betaling for ein fødsel. Mjølk fekk dei gratis hos slektningar på Reite, Olga (f. Nerem) og Olav Hjorthaug. Same kor mange menneske som budde i huset, mangla dei aldri mat i Helgaro. Dei hadde tenestetaus som hjelpte til med det praktiske, og barnejente då borna var små. Fleire slektningar og jenter frå Herøy var tenestetaus i heimen deira. Helga forlanga ikkje at huset skulle vere i prikkfri orden for å kunne invitere gjestar på besøk. Nei, der det var hjarterom, var der husrom. Anna Nørvåg fortalde ei soge om ein fiskar som kom inn mot Fosnavåg. Han spurde ein annan kar om bord kva hus dei såg opp i Vågen. «Jau», svarte karen, «der er bedehuset og det ved sidan av er folkemottaket».

Helga og Roe var frå musikalske familiar, og det var mykje song og musikk i heimen deira. Helga fekk sjølv 5 born i åra frå 1935 til 1951. Ho var såleis mor, husmor og jordmor – i tillegg hadde ho overskot til å ta seg av gjestane sine. Sjølv om dei hadde tenestetaus som hjelpte til, tok også Helga sin store del av arbeidet heime. Ho kunne stå midt i klesvasken og så verte kalla ut til ein fødsel. Så kunne ho halde fram med klesvasken når ho kom tilbake nokre timar eller kanskje eitt døgn etterpå.

«Kaffi og kaker på senga»

Kort tid før Roe Nerem døydde i 1960, skreiv han ei skildring av kona si, og derifrå tar eg med nokre sitat: «Ved sida av heimen og oppdrage borna, har ho heile tida passa stillinga si som jordmor i eit av dei mest hardbalne distrikt, med sjøreiser i den fyrste tid med robåt natt som dag, i storm – regn – snøkave med storbåra som braut over holmar og skjer og gjorde turane ut til pasientane ofte til ein sjangse seilas på liv og død. Seinare blei det meir motorbåtar, men ofte har det vore harde turar likevel. Men aldrig har eg sett kona mi sur og lei for det. Alltid smilande og villig til å kome når nokon ringte eller sendte bud på ho, natt eller dag i storm eller stille.(…). Frå fyrste dag etter at vi var gifte, når ho er heime, har ho møtt meg med ein god klemm og eit morgonkyss, kaffi og kaker på senga høyrer med til dagen, då sit ho på sengastokken og vi pratar saman om dagens problemer. I heimen er det altid dei andre fyrst for ho, ho kjem altid sjølv i siste rekke».

Motorsykkel

Helga skaffa seg tidleg motorsykkel for å kome fortare fram og tilbake. Truleg var dette i 1942. Ho hadde ein motorsykkel av merket «Diadem». Mang ein gong løfta ho sjølv motorsykkelen opp i færingen eller motorbåten. Når båten var vel framkomen til ei av øyane, løfta ho sykkelen ut av båten og freste av stad. Helga var såleis ei fysisk sterk kvinne. I ein artikkel i 1955 er livet til Helga og Roe skildra såleis: «Det har hendt at vordende fedre ikke torde gå i båt på grunn av storm og uvær for å hente jordmor, men derimot har de ringt til jordmor og bedt henne ta turen på motorsykkel tvers over øya. «Aldri i livet om jeg slipper kona ut i denne stormen på glatte holken», sa Roe i telefonen. Men Helga var like bestemt som sin mann, tok telefonen fra ham og sa at hun kom nok. Andre ganger har hun blitt hentet i robåt under forrykende storm. Mang en gang har Roe ventet å finne båten i fjøra, eller få ulykkesbud om at kona var kantret på motorsykkelen».

Fekk ikkje vanleg førarkort

I januar 1947 gjekk det gale på ein motorsykkeltur. På Myklebust – på veg til ei fødande kvinne – møtte ho ein kar med hest og vogn. Ho var i ferd med å køyre forbi, då hesten og vogna brått svinga ut i vegen. Ho måtte styre unna og køyrde utfor vegen og trefte ein bergvegg. Så vart ho kasta fleire meter av stad. Helga vart skada i handa og hovudet. Men ho kom seg til att. Ho var då gravid og fødde ein gut den sommaren. Denne guten døydde rett etter fødselen. Etter ulykka, parkerte ho motorsykkelen og nytta drosje i staden. Seinare kjøpte Roe bil, og denne brukte Helga flittig. Men lensmannen våga ikkje gi henne noko vanleg førarkort, berre eit avgrensa køyreløyve. For Helga var ingen god bilsjåfør; ho køyrde gjerne midt i vegen og i god fart. Truleg følgde ho ikkje reglane i køyreløyvet så bokstavleg, for ho hadde ein tendens til å utfordre autoritetane og likte å balansere på kanten av det lovlege. Det viser ein utlandstur medan det var rasjonering under krigen, og då det var avgrensa kor mykje varer folk fekk lov til å ta med seg inn i landet. På ein slik utlandstur oppdaga Helga alt det fine stoffet som var å få kjøpt. Då vart ho overvelda av handlelyst. Ho kjøpte ulike stoff som ho tulla rundt seg, lag på lag, slik at ho nesten såg ut som ei tynne. Utanpå tok ho ein stor frakk. Ho stavra seg gjennom tollen med denne noko spesielle habitten, og tollarane let henne passere.

Havresuppe

I ein artikkel i Vestlandsnytt i 1994 får ein nokre glimt av livet på fødestova i Helga si tid. Det var Anna Nørvåg, som var kokke på sjukeheimen i 27 år, som fortalde om Helga: «Ho var så blid og kjekk, rett fram og skvær. Det var liv og røre når ho kom på sjukeheimen. Laurdagskveldane smurte eg smørbrød, og dei pasientane som var friske, kom ned i stova. Vi var som ein stor familie. Helga sette seg til pianoet og spelte og song, ho hadde slik ei nydeleg stemme, og for at dei oppe også skulle få høyre, så opna vi dørene». Anna Nørvåg fortel at ho kokte på litervis med havregrynsuppe til mødrene. «Eg hadde ei stor bøtte med avsila havregrynsuppe i kjøleskapet. Mødrene måtte drikke ein stor mugge kvar dag slik at dei skulle få mjølk i brysta. Det hadde Helga og bestyrarinna bestemt. Eg hadde fløyte i suppa, så dei sa ho var god, men det var i starten. Dei vart snart lei av den»(…). Anna fortel også at Jordmor-Helga var flink til å trimme mødrene. Og dessutan var det aldri infeksjonar. – «Vi hadde ein stor kjele som vi kokte alle instrumenta i, og det var aldri infeksjonar så eg kan huske.(…). Om vi trengde doktoren, så var han attmed. Elles var sjukepleiarane og hjelpte til, men Helga hjelpte stort sett seg sjølv».

I øskje under omnen

I dei åra fødestova var i bruk, var der mange fødslar, og også fleire tvillingar vart fødde der. Det var ikkje nokon kuvøse på fødestova. Born som var fødde før tida, eller som hadde låg kroppsvekt, måtte dei ta hand om best dei kunne med dei hjelpemidla dei hadde. Ein liten gut berga livet ved at Helga tok han med heim til Helgaro. Der pakka ho den vesle kroppen inn i bomull og la han i ei skoøskje. Denne vart plassert under komfyren. Såleis greidde ho å gi barnet stabil varme, og guten overlevde.

Sparka mannen under senga …

Helga Nerem var av den gamle garde av jordmødrer. I samsvar med det ho var van med og opplært til, ønskte ho ikkje at mannen skulle vere til stades under ein fødsel. Svangerskap og fødsel var for kvinna, og mannen hadde ingen ting der å gjere. Det var først dei siste åra av hennar jordmortid at det vart vanleg at mor og barn vart undersøkte ved hjelp av ultralyd. Under fødselen hadde dei få hjelpemiddel, og det var ikkje vanleg med noko bedøving eller akupunktur for å lindre smertene under fødselen. Ein fødsel var såleis veldig spennande før i tida, og sette store krav til jordmora. Det å føde kan vere ei stor fysisk påkjenning for den fødande kvinna. Ikkje alle menn taklar å sjå kona ligge med store smerterier og sveitten piplande på panna. Helga tykte truleg det var nok ansvar og arbeid å følgje med mor og barn, om ho ikkje også skulle ha eit vake auge med mannen. Dersom ein mann ytra ønske om å vere til stades under kona sin fødsel, fekk han klar beskjed frå Helga: «Det er greitt at du er med på fødselen. Men viss du dånar, berre sparkar eg deg under senga, så kan du ligge der til du vaknar.» Ei så klar åtvaring var nok til å ta frå dei fleste mannfolk den vesle lysta dei hadde til å vere til stades under fødselen. Så truleg måtte Helga aldri gjere alvor av trusselen sin.

Ærleg og rett fram

Helga var ærleg og rett fram. Ho var ei bestemt kvinne og var aldri redd for å seie meininga si til legar og politikarar. Jordmor-Helga hadde vakse opp i Herøy og kjende folket og lynnet til herøyværingane. I tillegg hadde Helga sjølv vore gjennom 5 fødslar og hadde såleis røynt på kroppen ventetida, spenninga, otten, lidinga – og gleda når alt var over. Ho hadde såleis evne til å sette seg inn i den fødande kvinna sin situasjon. Når smertene vart for sterke, kunne ho med sine gode replikkar og gode humør løyse opp spenninga. Det var t.d. fleire som fekk beskjed om å rope så høgt at taket letta på fødestova, om det kunne lindre smertene. Men av og til var ho litt for ærleg og kjende folket litt for godt. Ei fødande kvinne som Helga følgde til sjukehuset i Volda i mars 1977, fekk såleis denne avskjedshelsinga frå jordmora: «Stakkars dej, du er bra like ’ne mor di. Du skal få dej enj bra longe dag og ei longe natt». Så klappa Helga henne på skuldra og returnerte med sjukebilen tilbake til Herøy. Kvinna som skulle føde sitt første barn, kjende korleis hjartet sokk i henne over å høyre spådomen frå jordmora. Men heldigvis tok Jordmor- Helga feil denne gongen, og fødselen gjekk unna på to timar!

«En samfunnstjener i beredskap dag og natt» I den tida Helga var jordmor, sa ho sjølv at ho hadde tatt mot kring 5 000 born. Då rekna ho truleg med både dei ho hadde tatt mot i Bergen, på Bjørnsund og i Herøy. Helga vart karakterisert som ei flink jordmor som gav dei fødande tryggleik og hjelp. Jordmor Sigrid Blomvik Maaseide skriv såleis om Helga: «En ung distriktslege som arbeidet flere år i Herøy, fortalte meg at Helga Nerem hadde lært ham meget om fødselshjelp. Den tillit hun i alle år hadde i befolkningen var stor, – en samfunnstjener i beredskap dag og natt, hele sitt virksomme liv som jordmor».

Kongens medalje

Helga stod elles i ei årrekkje for vaksinasjonsarbeidet i sitt jordmordistrikt. Ho fungerte også som ei slags helsesøster, og gav også hjelp ved sjukdom og dødsfall rundt om i heimane. Det var heller ikkje uvanleg at ho assisterte under dokter Gangnæs sine operasjonar på sjukeheimen. I fritida var Helga aktiv på mange felt, m.a. i saniteten. Ho var ei rikt utrusta kvinne, eit ja-menneske, som levde opp til det ho fekk innprenta på jordmorskulen: «Du skal alltid være rede, alltid gjøre din plikt og aldri tenke på deg selv». I 1976 vart ho heidra med kongens fortenestemedalje i sølv. Det var distriktslege Bjørn Martin Aasen som tok initiativet til dette, og då hadde han talt opp i protokollane og funne ut at Jordmor- Helga hadde tatt imot om lag 3500 herøyværingar. Midt under samkoma i mai 1976, der medaljen vart utdelt av ordførar Einar Leinebø, måtte ei fødande kvinne ha jordmorhjelp. Og Helga gløymde ikkje plikta si sjølv om ho var midtpunktet i festen. Straks samkoma var avslutta, følgde ho ei kvinne til sjukehuset i Ålesund. Etter 46 år som jordmor i Herøy slutta Helga i arbeidet i 1978. Då var ho 70 år. Seinare vikarierte ho litt som jordmor, men så datt ho og øydela foten sin, og tapte seg fysisk siste åra. Ho døydde 2. september 1982.

Ålesund tirsdag 21. juni 1904: Sankt Hans-feiringa var nært forestående. Været hadde vært strålende hele uka i forvegen. Men i løpet av helga hadde den umiskjennelige tåka kommet sigende. Tåka drog med seg regnet. Det hadde pøst ned uten stans hele søndagen, noe som hadde gått ut over avholdsfolkets storstilte mobilisering. Verken demonstrasjonstoget eller de andre arrangementene hadde fått den forventede oppslutningen. Denne tirsdagen var det imidlertid byens arbeidere som skulle mobiliseres:

Blant dem som tidlig på kvelden forserte de gjørmete gatene, passerte branntomter, stabler av planker og murstein, men også en del ferdigreiste brakker, var den unge blikkenslagersvennen Carl Øien. Han var på veg til Ellingsens skole for å være med på stiftelsen av byens første sosialistiske partilag. Trass sin unge alder hadde Øien allerede rukket å skaffe seg rik erfaring fra organisasjonsarbeid. Under sine læreår i Kristiania hadde han vært aktiv medlem av Blikkenslagernes forening. Dessuten var han i 1902 blitt valgt til formann for det nystiftede Sosialdemokratisk Ungdomslag. Dette vervet hadde han fremdeles da han like etter brannen vendte tilbake til sin fødeby for å finne seg arbeid.

I Ålesund hadde Øien kommet med i Sosialdemokratisk forening. Og det var her han lanserte tanken om å opprette ei lokalavdeling av Arbeiderpartiet. Forslaget var blitt godt mottatt, og foreningen gikk straks i gang med å lodde interessen blant byens fagforeninger. Øien var likevel ikke den eneste drivkrafta bak tiltaket. Også redaktøren i «Nybrot», P. Moe-Johansen, hadde drevet en aktiv agitasjon under mottoet: «uden Kamp, ingen Seier!». Perno, som han kalte seg, var forøvrig allerede aktivt med i Arbeiderpartiet sentralt, og på landsmøtet i mai samme år var han blitt innvalgt i landsstyret.

Årsaken til at Øien og Moe-Johansen nå fant tiden moden til å danne et partilag også i Ålesund, må søkes i de kår folk levde under et knapt halvår etter bybrannen. Eller for å bruke P. Moe-Johansens egne ord, slik han oppsummerte situasjonen i en artikkel i «Det Tyvende Aarhundrede» i 1906:

…Meg et kunde endnu fortælles (…) Jeg kunde ha fortalt om, hvordan folk nu, da de følte nødens kolde kniv paa sin strube og grunden gynge under sine fødder, fortrøstningsfuldt strakte armene mod os efter raad og hjælp, hvordan de samledes om vore talerstole og tiljublet os sit bifald, naar vi drog tilfelts mod maaden, hvorpaa de indkomne gavemidler forvaltedes…

Da Carl Øien ankom møtelokalet, må han ha blitt gledelig overrasket over å oppdage hvor godt representert fagforeningene var. Her satt ledende representanter for byens steinarbeidere, tømmer- og bygningsarbeidere, lossere, bakersvenner og formere. M.a.o. det meste av det som på dette tidspunktet eksisterte av fagforeninger i Ålesund. Sammen med Sosialdemokratisk forening utgjorde disse en samlet medlemsmasse på omkring 200, og etter at det lokale partilaget vart blitt vedtatt opprettet, meldte samtlige foreninger seg kollektivt inn.

Valgene til styret gikk raskt unna. Carl Øien ble formann, og formannen for Tømmer- og bygningsarbeiderforeningen, Rasmus A. Vestnes, ble sekretær. Kasserer ble Ole Eikremsvik, som forøvrig satt i bystyret innvalgt på «Arbeidernes Liste». Øvrige medlemmer i styret ble; Isak Pileberg, som var aktivt medlem av Skomakersvennenes forening, Karl Brekke, som var kasserer i trearbeiderforen ingen, samt Jacob Vinje og Anton Alvestad. Sistnevnte var aktiv i Bakersvennenes forening. Møtet vedtok også å overta utgivelsen av «Nybrot» fra Sosialdemokratisk forening, og redaktøren ble da automatisk medlem av styret. Varamedlemmer ble J. Gjerseth, O.Holm, K.Tafjord og B.Riise.

Det er uråd å si sikkert om regnet hadde gitt seg da Øien og hans ferske partikolleger bega seg på hjemvegen. For dem var det vel heller ikke så viktig akkurat da. Større betydning hadde nok vissheten om at de denne tirsdagskvelden hadde vært med på å forøke den lokalpolitiske flora med en ny og vokstervillig plante. Og i askehaugen fra den nedbrente byen fant den snart et gunstig jordsmonn for en frodig framvekst. Men også blant brosteinene i den nye murbyen kom den til å trives. Så de tok helt feil, de mange som i 1904 spådde at den ganske snart ville komme til å bli skylt vekk av regnet!

Styreprotokollen for denne avholdsforeningen forteller oss om kanskje det første forsøk på å organisere et arbeid for avholdssaken på Sunnmøre. Den har i mange år ført en anonym tilværelse på Sunnmøre Museum, hvor den havnet etter å ha vært glemt i presten Daniel van Kervels boksamling på Skodje. Der ble den funnet av P. O. Sjøholt. Han oversendte den i juni 1927 til den daværende avholdsforening i Borgund. Senere, trolig når denne forening opphørte, kom protokollen til museet. Borgund prestegjeld var i 1854 et av de største i Bjørgvin bispedømme. Det besto av tre sokn: Borgund (som inkluderte Giske og den i 1848 opprettede byen Ålesund), Skodje og Vatne. På denne tid nærmet det seg slutten for dette store prestegjeldet, fordi anneksene ble utskilt som egne menigheter. Ålesund fikk allerede i 1855 sin egen kirke og ble i 1858 utskilt som egen menighet fra hovedsoknet Borgund. Det ble også Skodje og Vatne fra samme tidspunkt.

Det var 8 menn tilstede på stiftelsesmøtet som ble avholdt på Skodje. (Skrivemåten i protokollen er Skoue). Disse var Daniel van Kervel, Samuel Leganger, Johan Nørve, Elias Muldskreddal, Knud Gudmundset, Ole Aarvig, Carl Lille-Slyngstad og Ole R. Vestre. Alle disse var lærere, bortsett fra van Kervel som var kapellan på Skodje. De var samlet til et skolelærermøte for Borgund prestegjeld, hvis formål ifølge innkallelsen også inkluderte å grunnlegge en avholdsforening for prestegjeldet. De frammøtte representerte alle tre kretsene i den store Borgund menighet. Det er mulig at det var flere lærere tilstede på selve lærermøtet, men det forteller protokollen ingenting om. I hvert fall var det disse som tok for seg oppgaven med å stifte en avholdsforening. Pastor Daniel van Kervel ledet forhandlingene etter å ha blitt valgt møteleder. Muldskreddal var visedirigent. For en moderne leser som kjenner 1900-tallets avholdsorganisasjoner som totalavholdsorganisasjoner, er det en overraskelse å oppdage at avhold i denne foreningen er knyttet til brennevin og ikke til andre alkoholholdige drikker som øl og vin.

Det første spørsmål som ble tatt opp under pastor van Kervels ledelse var hvorvidt man i foreningens grunnregler skulle fastsette ikke bare forbud for den enkelte medlem mot selv å nyte «nogetsomhelst slags Brændeviin af hvad Navn nevnes kan verken ublandet eller blandet», men om man også skulle kreve forbud mot å drive handel med brennevin eller formidle det til andre.

Det ble en viss debatt om dette. Fire (Leganger, Gudmundset, Vestre og Nørvø) uttalte seg mot å ta med yrkesforbudet, Tre (van Kervel, Muldskreddal og Aarvig) ønsket å ha det med. Det var alts bare Carl Lille-Slyngstad som ikke uttalte seg, men ved voteringen gikk han inn i flertallet på fem som ikke ville sette forbud for medlemmene mot å skjenke brennevin.

Dermed kunne man gå i gang med å formulere foreningens statutter. Disse ble satt opp i åtte paragrafer. Det er mulig at man her brukte normallover som var mottatt fra «Den norske Forening mod Brændeviinsdrik». Det vet vi ikke noe om, men paragrafene er så omfattende at det kan tyde på at de er utarbeidet sentralt. Formålsparagrafen, den første, ble seende slik ut etter den foregående diskusjon og avstemning:

«Enhver der intræder som Medlem af Borgund Præstegjelds Afholdsforening forpligte sig til ikke at nyde nogetsomhelst Slags Brændeviin af hva Navn nævnes kan, verken ublandet eller blandet, altsaa ikke nogetsomhelst af Brændeviin, tilblandet Drik, ligesaa forpligte han sig til at bidrage til Afskaffelsen af Brændeviin som Drik.

Dog skal det være Medlemmer tilladt at Benytte Brændeviin som Lægemiddel, men det er en selvfølge at det alene bare benyttes i virkelig Sygdomstilfælde og idet man samvittighedsfuldt har Selskabets Aand og Regler for Øie. Fremdeles skal det staa enhver frit for igjen at udtræde af Foreningen naar han derom henvænder sig til Formanden.»

Neste paragraf fastslo at personer av begge kjønn kunne bli medlem. Det kunne også ukonfirmerte barn bli når de ytret ønske om det, men denne opptagelsen måtte ikke være mot foreldrenes eller foresattes vilje. Denne paragrafen blir å forstå slik at en person som var konfirmert kunne på egen hånd skrive seg som medlem. En gjennomgang av medlemslisten viser at bare en kvinne ble medlem. Sammen med sin man skrev hun alle sine barn, trolig ukonfirmerte, som medlemmer

Lovene for foreningen hadde også en advarsels- og eksklusjonsparagraf, og sa også at møter skulle avholdes vekselvis i de forskjellige sokn hver fjerde måned på den dag formannen bestemte. Etter dette var det klart for valg av styre for foreningen. Det skulle velges seks styremedlemmer, to fra hvert sokn. Disse ble valgt:

Fra Borgund: Cand. theol. Samuel Leganger og Skolelærer E. Muldskreddal
Fra Skodje: Pastor Daniel van Kervel og Skolelærer Knud Gudmundset
Fra Vatne: Skolelærer Johan Nørvø og Skolelærer Ole Aarvig

Avslutningsvis ble van Kervel valgt til formann og Leganger sekretær i den nye foreningen. To teologer sto altså i spissen for foreningen. Johan Nørvø ble kasserer.

Det første offentlige møte i foreningen ble avholdt i Ålesund 16. og 18.oktober 1855. Det var i Almueskolens lokale i Løvenvold i Ålesund. Den kjente lekpredikant og avholdspredikant Anders Haave, som reiste som «agent for Afholdssagens Fremme», avla byen et besøk for å tale totalavholdets sak. Anders Haave var ingen ukjent mann. Han hadde i om lag tyve år reist som lekpredikant over hele Norge. Hans navn var nok kjent i Ålesund før dette besøket. Kanskje hadde han også vært der som lekpredikant, for som sådan besøkte han Sunnmøre allerede på 1830-tallet. Det tegnet seg en del nye medlemmer i denne anledning. Her gjengis listen slik den står i protokollen, med tilføyde anmerkninger:

9. Johannes Aarflot
10. Michael Halvorsen
11. Ole C. Behrens
12. Hans Hendrik Hansen, kobbersvend
13. Carl Frøland
14. L. Amundsen, udmeldt 30/8-56
15. J. Rønneberg
16. R. Eriksen
17. Hans Ellevsen Klok. Læredreng for Behrens
18. Ingebrigt Jonsen Garnes(?), Ulfsten Sogn
19. Petter M. Torjesen, udmeldt 10/12
20. Martin Helgesen, udmeldt 10/12
21. Gjerth Olsen, udmeldt 10/12
22. Lars Gulliksen Voldsdal

Anders Haave holdt flere agitasjonsmøter i kretsene i Borgund ved dette besøket. 19. oktober holdt han foredrag på gården Nørve og to dager senere var han på gården Skodje. Der tegnet disse seg som medlemmer:

23 Peder Johnsen Fylling
24 Elias Johnsen Fylling
25 Jørgen Larsen Hølsbø
26 Erik Jonsen Stavset
27 Peder Pettersen Tendfjord
28 Petter Pedersen Ulvestad (innmeldt 28.10.)

I februar 1856 finner vi Haave atter i Ålesund. Den fjerde i denne måned holdt han på nytt møte i Løvenvold, som var et meget benyttet forsamlingslokale på denne tid, også for andre foreninger i byen. Her tegnet det seg nye medlemmer. Listen gjengis her:

29. Lars Andreas Olsen, Bødkersvend
30. Størk Giermo, Handelsborger
31. Thomas Olsen, Bødkersvend, udmeldt 31/8 -56
32. Peder Brungodt, Smedmester (?)
33. Magnus Andersen, Bødker
34. Martinus Jacobsen, Bødker
35. Peder Gjørgensen, Bødker
36. Carl Jamne
37. Ole Severin Olsen for Smedmester (?) Knudsen
38. Rasmus Johannesen for Do
39. Joakim Iversen Schjerven for Farver O. A. Devold
40. Anders Devold for Farver O. A. Devold
41. Rasmus Abrahamsen Østrem for Do
42. Skolelærer Stenersen
43. Gesel Jens Welle

Senere i samme måned ble det avholdt nytt møte i Almueskolens lokaler for å samtale om emner som «Den norske Forening mod Brændeviinsdrik» hadde satt opp. I juli 1856 ble det valgt nytt styre for foreningen.

Ålesund: Kandidat Samuel Leganger 10 st.
Bokbinder Johannes Aarflot 7 st.

Deres varamenn var handelsborger Lars Drabløs, 4 stemmer, (han ble noen år senere Aarflots svigerfar) og skolelærer Knud Ekroll. Ekroll ble innskrevet som medlem nr. 44 på dette møtet

Skodje: Pastor Daniel van Kervel
Skolelærer Ole R. Vestre
Vara: Knud Gudmundset og Peder Fylling

Vatne: Skolelærer Johan Nørvø
Petter P. Ulvestad

På et styremøte senere i måneden ble van Kervel og Leganger gjenvalgt som hhv formann og sekretær. Ole R. Vestre ble ny kasserer. Således var alle tre sokn representert i styret. Vi ser at det neste året holder både formann og sekretær foredrag på sine hjemsteder om avholdssaken. Siste uke i juli kommer Anders Haave tilbake og holder møte i Ålesund, Borgund og Skodje.

En stor begivenhet i Ålesund i 1856 var at byen fikk sin første avis. En av dem som sto bak tiltaket var Johannes Aarflot, som vi ser var medlem av Avholdsforeningen. Det kan være Aarflots ide at styret den 20. august 1856 sender en oppfordring til boktrykker Zernichow (som samme år var kommet til byen for å ta hånd om trykkingen) om å ta inn følgende innlegg i Aalesunds Avis, som den omtales som. Inseratet var underskrevet av de seks styremedlemmene.

OM AFHOLDSSAGEN

Blant de Sager, der må erkjennes at være til Gagn og derfor fortjene at bringes i Erindring, er Afholdssagen en, der vist ikke bør sidst i Rækken. At den allerede længe stedfundende Kamp mod Brændevinet her ikke har været mindre bekjendt end andre Steder, tør med Tryghed antages, naar man lægger Mærke til, hvormeget der offentlig er skrevet om den, samt at for en 14 a 16 Aar siden eller længre tilbage en Maadeholdsforening blev stiftet her paa Stedet og Maadeholdstidend indkjøbt for Communens Regning. Men efter at denne Maadeholdsforening der, som utjenlig til Hensigtens Opnaaelsen, kun fristede en kort og kummerlig Tilværelse, var gaaet overstyr, har kuns saare Faa gjenoptaget Kampen her, og først for 2 Aar siden er en Afholdsforening bleven stifted i Borgunds Præstegjeld, ligesom ogsaa i fjor Høst en af Centralforeningens Agenter Hr. A. Haave for første Gang besøgte Præstegjeldet og holdt Foredrag baade her i Aalesund og i Landdistricterne. Denne Afholdssagens nidkjære og dygtige Talsmand ventes om en Tid atter hertil.

Øieblikket synes derfor nu beleilig til at bringe denne vigtige Sag i Medborgernes Erindring, om et saadant Vink maaskje kunde bidrage til, at Agenten, naar han kommer og den stiftede Afholdsforening, kunde finne velvilligere Hjerter og mer aabne Øren end hidtil, Sagen fortjener da idetmindste, ligesom andre almennyttige Foranstaltninger, at man gjør sig bekjendt med de Grunde, hvorpaa den hviler, ja, det er med Hensyn til denne Sag end mer nødvendig end ellers, eftersom den har Aarhundrede gamle og derfor saa mægtige Vaner og Fordommer at kjæmpe mod, ligesom og Erfaring tidt har vist, at dens Antagelse betynger og vanskeliggjøres ved en Besynderlighed, som neppe i den Grad finder Sted ved andre vegtige Sager, den nemlig, at Mange antage, at de forstaae den tilbunds, førend de endnu have gjort sig den Umage at tænke alvorlig over den. Afholdssagen forkastes derfor ogsaa i Almindelighed uden at blive undersøgt, medens en vistnok i andre Sager nøiere og oftere undersøger Grundene for dem førend nogen Dom, enten Antagelsen eller Forkastelsen, afsiges. Her imidlertid at indlade sig paa nærmere Undersøgelse eller Drøftelse af Afholdssagens Grundsætninger tilligemed Gjendrivelse af de utallige, i (…?) Henseender egenkjærlige Indvendinger, der gjøres med den, ansees mindre fornødent, eftersom der om denne Sag findes Grundige Skrifter, hvorfra, ligesom ogsaa fra Agentens og Afholdsforeningens Foredrag Oplysning kan hentes af hver den, der har Hjerte for at skaffe sig den, og hvis Øren ere aabne for Sandheden.

Derimod maa det her ansees passende kortligen at paapege saadanne Kjendsgjerninger, der have sin Oprindelse fra den Uskik at drikke Brændeviin, og som kunne tjene til at gjøre Hjertene villige til at gribe Afholdssagen an med Kraft og Varme. Saadanne Kjendsgjerninger ligge nær nok; de formelig beleire og forvolde Samfundet Trængsel; – Trængsel ved det forargelige Exempel, der vedligeholder en fordærvelig Skik og udbreder Lasten i frygtelig Grad i alt videre og videre Kredse, – Trængsel ved Nød, Fattigdom og Elendighed som Drukkenskabslasten, i uhyre Grad befordret ved den Uskik at bruge Brændeviin som almindelig Drik, mer end andre Laster har frembragt, og som den flittige og ædruelige Medborger maa betale for, idet han er nødt til at føde og klæde baade Drukkenbolten og hans Familie. Ja, viden om vores elskte Fædreneland raver der omkring nok af disse Væsener, hvis Haar er graanet før Tiden, hvis Blik er matt og sløvt, hvis Hænder skjælve, hvis Knæ knapt formaa at bære dem, uagtet de endnu skulde være i sin kraftfulde Alder, eller, om det end ikke viser sig Paa denne Maade, saa bærer alligevel deres udvortes Præg af den Last, hvori Fylderiet har, nedsænket deres bedre Jeg. Drukkenskabslasten, befordret ved den Uskik at bruge Brændeviin som almindelig Drik, er Aarsagen til, at man træffer paa denne Masse af indre Raahed, uimodtagelig for alt Skjøndt, Ædelt og Godt, i Aandens og Legemets Verden, som viser sig i Upaalidelighed i Ord og Gjerning og overhovedet er Moder til Utroskab og Uenighed mellem Ægtefolk, til Ligegyldighed for og Voldsomhed mod Familie og andre Mennesker.

Forhungrede, halvnøgne Hustruer og Børn, fra hvis gustne Aasyn indre og ytre Nød taler sit stumme, men ikke destomindre gribende Sprog, – Brud paa den offentlig Orden, Uærlighed i alle Retninger – frembære alt sørgelige Vidnesbyrd om Fordærveligheden af den Skik at bruge Brændeviinet som almindelig Drik. Til disse Vidnesbyrd kan endnu føies, at Listerne over Selvmord og Forbrydelser, straffede af det Offentlige, ville vise, at kanske Størsteparten baade af Selvmordene og Forbrydelserne have sin Oprindelse fra den samme fordærvelige Skik.

Seer altsaa, Medborgere, med hvormange Smerter Brændeviinsdrikken har gjennemslunget Samfundet som den Enkelte. Hvorfor da videre udmale de Skrækkebilleder, der ere Alle saa vel bekjendte, og som vi alle daglig kunde see, hvis vi ville! Og er Brændeviinsdrikkens Fordærvelighed saa stor og omfattende, hvorfor da staa lunken og uvirksom ligeoverfor en saa arg og ødeleggende Fiender, hvorfor tillade ham da uhindret at rase, ja maaske endog at bryde ind i Ens egen Kreds af Kjære og der gribe og tilintetgjøre den, som ved Faders, Moders og Lærers eller Huusbondsfolks Exempel kunde været frelst fra Fordærvelsen. Først og fremst til de ædruelige og oplyste Medborgere og Medborgerinder i Aalesund og i Landdistrikterne henvender man sig med Opfordring til at tage Afholdssagen, der i Sandhed er et vakkert Vidnesbyrd om ægte Christenkjærlighed, under alvorlig Overveielse og derfor med Kraft og Varme at bidrage til, at den kan vinde Indgang og Fremgang til Gavn for det hele Samfund som for den Enkelte.

Som denne Opfordring gjelder Alle, saa gjelde den og dem, der handle
med Brændeviin, uden at man derfor anseer sig for berettiget til at
paastaa, at disse skulde opgive en lovlig Næringsvei, hvor ønskelig og
vakkert end dette i sig selv vilde være, og saa overbevist man end ogsaa
føler sig om at Brændeviinets Afskaffelse som Handelsartikkel netop
vilde være til de Handlendes Fordel; en ordentlig Befolkning forbruger
næmlig mer, betaler bedre og lever længere end en umaadelig; og blant
en saadan Befolkning vil Handelsmanden gjøre flere Forretninger og
sikre sig bedre Fordele end de, der for en Del ere afhængige af Salget af
berusende Drikke. Men Handel, vil man ikke undlade at fremhæve i det
Haab, at de ville forebygges, naar Vedkommende ere gjorte opmerksomme
derpaa. Man sigter nemlig til den Omsætning, som finder Sted,
naar Brændeviinshandleren med drikfældige fattige Arbeidsfolks
Værktøie, deres eget eller stundom maaske Andres, paa en ulovlig Maade
bekommet og mod Klædningstykker, endog Hustruernes, overlade

Brændeviin, samt hva der for Menneskevenner bliver endnu mer nedslaaende,
naar Brændeviin leveres før Brød, en Anden giver den til
Brændeviinsdrik henfaldne Fattige for at kjøbe Brændeviin. En saadan
Omsætningsmaade vil Ingen, selv om han er Afholdssagens afgjorte
Modstander, undlade at misbillige.

Når det i inseratet henvises til en tidligere måteholdsforening i Ålesund
er dette den avdeling av «Den norske forening mod Brændeviinsdrik»
som i 1848 ble dannet av byens fremste handelsmenn som drev med salg
av brennevin. Disse forpliktet seg til å gjøre noen tiltak som skulle forhindre
rusdrikkmisbruk. Ålesund hadde i 1848 1150 innbyggere og 31
utsalg for brennevin, av disse hadde åtte også utskjenkingsrett.
Kjøpmennene skulle forplikte seg til å ta en høyere pris for brennevin, til
ikke å gi brennevin attpå – som vanlig var – til den som kjøpte eller solgte,
heller ikke å gi brennevin til arbeidsfolk eller sjauere. Vedtaket ble
nok ikke overholdt og avdelingen gikk inn.

Annekset Vatne hadde så langt i foreningens virke kommet noe i bakgrunnen. Det var vel kanskje derfor at man arrangerte et agitasjonsmøte der 20. juli 1856. Det tegnet seg mange medlemmer:

45 Gardbruker Thosten Remme
46 og hustru Ragnhild Hansdatter
der ogsaa gav samtykke til at deres Børn (§2)
47 Hans Petter Thostenen Remme
48 Nils Thostensen Remme
49 Iver Thostensen Remme
50 Jakob Thostensen Remme
51 Gardbruker Christopher Paulsen Grødt
52 Skolelærer Knud Didriksen Stavset
53 Gardbruker Petter Gundersen Skar i Skoue Sogn
Avholdsemissæren Anders Haave besøkte på nytt laget i september
1856. Fra 25. til 28. besøkte han Ålesund, Skodje og Borgund.

I 1857 finner vi nye medlemmer fra Ålesund:

54. Garvermester Mikkelsen
55. Bagermester Løvseth
56. Skolelærer Hans Rasmussen Vestre
57. Kjøpmann Ananias Rise
Fra andre sogn registreres deretter to nye medlemmer i 1857:
58 Skolelærer Carl Bjørlykskar
59 Petter Martinussen Grønvik i Borgund Sogn

Ved valget i Almueskolens lokale i Løvenvold den 16. august 1857 legger vi merke til at styret nå er utvidet med to. Trolig har Ålesund nå fått sine egne representanter ettersom så mange medlemmer ble rekruttert derfra.

Ålesund: Johs. Aarflot (10 st.) Knud Ekroll (6 st.) Dessuten kjøpmann Lars Drabløs (5 st.), skolelærer Stenersen (1 st.) og kjøpmann M. Halvorsen (1st.).

Borgund: Skolelærer Elias Muldskreddal (11 st.) Carl Lille-Slyngstad (11 st) Dessuten Skolelærer Carl Bjørlykskar (2 st.)

Skoue: Skolelærer Knud Gudmundset (12 st.) Pastor van Kervel (11 st.) Dessuten Skolelærer Knud D. Stafset (1 st.)

Vatne: Skolelærer Johan Nørvø (12 st.) Gardbruker Petter P. Ulvestad (9 st.) Dessuten Skolelærer Ole Aarvig (3 st.)

På et styremøte 27. september ble styret konstituert med van Kervel som formann, Ekroll som sekretær og Aarflot som kasserer. Dette er den siste innførsel i protokollen og det betyr at pastoren fra Skodje var formann i foreningens hele levetid.

Avholdsforeningen for Borgund prestegjeld eksisterte altså bare i overkant av tre år. Selv om foreningen totalt bare fikk 59 innmeldinger, noe som kan synes som en lav oppslutning, så var det ikke mangelen på medlemmer eller mangel på interesse som førte til dens opphør. Årsaken var at det store prestegjeldet ble delt, slik det er omtalt innledningsvis i artikkelen. Den offisielle dato for delingen er 1. mai 1858.

Når vi leser avisinseratets begrunnelser for hvorfor avholdssaken er en viktig samfunnsreform, ser vi at det også nyttes klare religiøse argumenter. Det tales om avholdssaken, «der i Sandhed er et vakkert Vidnesbyrd om ægte Christenkjærlighed». Av møtereferatene ser vi også at møter slutter med salmesang: «Mødet sluttet med afsynging af Psalme No. 303, 11-12 vers i Guldbergs Psalmebog».

Dette vitner om at denne avholdsforeningen synes å ha forankring i kirkelige og kristne miljø i by og bygd. Slik sett hadde den et helt annet forankringspunkt enn den forening som ble opprettet i Ålesund i 1848. At formannen var pastor van Kervel er også en indikasjon på dette. For Ålesunds vedkommende ser vi at Samuel Leganger var teologisk kandidat. Som styrer av den private borgerskolen var han en sentral skikkelse i byen. Da Ålesund fikk sin egen kirke i 1855, men fremdeles var presteløs inntil byen ble egen menighet i 1858, holdt han aftensang i kirken med ulike mellomrom. Slik også nyttårsaften 1855. Prekenen han holdt den kvelden ble trykt for Johs. Aarflots regning. Leganger forlot Ålesund høsten 1857 for å bli sokneprest i Hammerfest. Aarflot var på denne tid i ferd med å bli en ledende skikkelse i lekmannsmiljøet i byen. Det var han som i 1861 forfattet oppfordringen til å bygge bedehus i byen. For øvrig ble han både ordfører og stortingsmann. Noen av de andre ålesunderne var også aktive i byens religiøse liv. Ole Stenersen ble i 1858 menighetens første kirkesanger. Lars Drabløs og Michael Halvorsen ble samtidig sokneprestens første oppnevnte medhjelpere. Ananias Riise kom til å inneha en rekke lederstillinger i flere kristne foreninger foruten at han senere også ble oppnevnt som prestens medhjelper.

Det er altså grunn for å se opprettelsen av avholdsforeningen som uttrykk for kristen moral og livsholdning. Men når det er sagt så må det også sies at avholdssaken nok ikke fanget blant alle i vennemiljøet i Ålesund i på 1850-tallet. I antall var ikke dette så stort, og det er åpenbart at de langt fleste ikke meldte seg inn i avholdsforeningen. Faktisk fantes det blant disse også noen som handlet med brennevin.

Kristenmiljøet i Norge på 1800-tallet hadde ingen tradisjon verken for avhold fra brennevin eller totalavhold. I en artikkel i Tidsskrift for Sunnmøre Historielag 1980 (56. årgang), skriver lektor Odd Vollan om den historiske bakgrunnen for dette. Han viser til at verken kirkelige eller sosiale bevegelser som kom til Norge fra områder lenger sør i Europa, der de vinproduserende land lå, ville gå inn for totalavhold. Denne tanken kom senere fra impulser fra vest, England og Amerika. Det vi kan slå fast ut fra det foreliggende materiale, er at det midt på 1800- tallet kom en reaksjon mot omsetningen av brennevin, og at denne var begrunnet i rusdrikkmisbruk. Begrunnelsen kan ha vært både av religiøs og ikke-religiøs art, men den førte i hvert fall til at en del prester og lekfolk fant et nytt sosialt engasjement, nemlig kampen mot drukkenskap. På slutten av århundret var kombinasjon kristendom og avholdssak blitt parhester, men det er emne for en annen artikkel.

I Borgund menighet kom avholdssaken også til å stå sterkt. Sokneprest Halvorsen skrev i kallsboka i 1911:

Avholdsbevegelsen er en sterk makt på Søndmør, ikke minst i Borgund hvor der p.t. er 15 Godtemplarloger og 11 avholdsforeninger. Borgund er også omtalt som måske Norges mest edruelige prestegjeld.

Over store delar av Vestlandet var tradisjonen med å kritkrote røykomnstovene eit enkelt og rimeleg vis å pynte stovene på i gamal tid . Frå ulike kjelder veit me at dekorasjonsteknikken også var i bruk på Sunnmøre. Men likt med utviklinga lengre sør på Vestlandet, slutta ein også i sunnmørsbygdene dekorere stovene sine på dette viset for godt over hundre år sidan. Dette var ei utvikling som hadde klåre band til overgangen frå røykomnstover til bygningar med andre løysingar for omnar og varme.

KRITKROTING

Me kan starte med å forklare nærare kva kritkroting var for noko. Først av alt kan ein sjå at ein har nytta fleire ulike nemningar på denne dekorasjonsteknikken. Slår ein opp i Ivar Aasen si ordbok, der ordtilfanget var innsamla kring midten av 1800-talet medan tradisjonen framleis var levande, ser ein at både krita og krota tyder det same; nemleg å pynte. Om ein sa krita, var det også underforstått at ein nytta krit. Ordet kroting forklarer Aasen som udpyntning, medan verbet å krota blir forklart som å pynte, udskjære eller udsye med adskillinge Figurer (Snirkler, Krandse, Løvværk og deslige). I følgje Aasen var dette vanleg i dei sørlege delar av landet. Han kjem også inn på dei ulike nemningane, då ein til dømes på Sunnmøre sa krita og kreta, på Island fann att same ordet som krota og i svenske dialektar som kråta og kreta.1 I den sparsame kulturhistoriske faglitteraturen som kjem inn på emnet, nyttar ein også ulike nemningar. Både kroting, kriting og kritkroting er å finne. I det følgjande vil eg nytte kroting eller kritkroting. Og etter å ha sett på nemningsbruken vil eg presentere den definisjonen av kritkroting ein finn i Norsk historisk leksikon. Leksikonet, som tek fører seg emne innan kultur og samfunn i tida frå om lag 1500 til 1800, omtalar kroting som følgjande:

Kroting eller kriting, malt veggdekor brukt i de vestnorske røykovnstuene. K. ble utført som en forholdsvis smal frise rommet rundt omtrent i mannshøyde; mønstrene var tradisjonelt geometriske. K. var kvinnearbeid. Materialet var kritt (hvitt eller rødt), kalk eller knust murstein, blandet med vann eller surmelk. Røren ble smurt på med fingeren eller en pensel. Stuene ble ofte krotet et par ganger i året (til jul og jonsok, samt ved bryllup), helst når veggen var nyvasket og fuktig.

No byrjar me nærme oss ei forståing av kva den utdøydde tradisjonen med kroting var for noko. Til eit par høgtider i året, gjerne jul og jonsok, og elles ved påkommande storhende som til dømes bryllaup, ville ein gjerne pynte den elles så mørke og umåla stova. Etter at ein hadde vaska ned rommet nytta ein ei måling laga på basis av oppmale krit eller kalk til å teikne opp ulike mønster og bordar på tømmerveggane. Og i ein artikkel frå 1934 kjem arkitekt Halvor Vreim inn på kvar i rommet ein måla, eller rettare sagt krota. Vreim skriv at ein ut av Adolph Tidemands interiørbilete frå Hardanger kan sjå at ein der gjerne måla ein bord på veggen i ei høgd som så vidt gjekk klar av hovudet når ein inntok ei sitjande stilling. Lengre nord; i Nordhordland, Sunnfjord og på Sunnmøre var frisene gjerne måla opp på dei to-tre øvste omfara med stokkar på langveggane, og i same høgd på tverrveggane. Dette gjorde at dei nedste delane av sperrene og likeeins ein eventuell bete gjerne kom med i dekoreringa. 3 Beten var tverrstokken mellom raftene inne i røykstova, det me no gjerne ville kalla ein «samhald».4 Krotinga danna dermed ein overgang mellom veggane og taket. På Sunnmøre, i Romsdal og i nokre andre område dekorerte ein også dei indre gavltrekantane på stova. På den mørke bakgrunnen på dette veggpartiet vart det visstnok gjerne teikna opp: … en riktig gild Rose eller Stjerne, som fra den mørke Grund ret straalede den Indtrædende imøde, som folkelivsgranskaren Eilert Sundt skriv i 1869.

RØYKOMNSTOVER

For å forstå kvifor kritkrotinga av stovene forsvann samstundes som røykomnstovene, må me sjå nærare på samanhengen mellom denne stovetypen og kritkrotinga som dekorasjonsteknikk. Ein av dei som skreiv om kritkrotinga på den tida den faktisk var i bruk, var presten Hans Strøm (1726-1797). I sin sunnmørsbeskrivelse frå 1762 kjem Strøm inn på korleis tilhøva var i røykomnstovene. Strøm skriv at røyken frå røykomnen gjekk rett ut i rommet og ut gjennom ein ljore i taket. Så lenge det brann i omnen var det røyk i rommet, noko som igjen gjorde at taket og dei øvste omfara av tømmerveggane vart sotete og svarte:

nemlig fra det øverste af Taget lige ned til Sparreverket og en Deel af Væggene

Sjølve veggane vart vaska, skriv Strøm. Men det som er interessant i vår samanheng, er at; … den Tømmer-Stok, som giør Skillerum imellem det sodede og det toede, bemales med Kriid 1 eller 2 Gange om Aaret i adskillige artige Figurer.

Strøm kjem også inn på den reint praktiske utføringa av krotinga, der han mellom anna skriv om kva materiale dei måla med. Det kjem fram at ein ikkje berre måla med oppmale og leska krit, men at ein også kunne blande denne med lys leire eller berre nytte tørr krit. I følgje Strøm var det vanleg at sunnmøringane nytta eit slags: … meget hviidt Leer, som findes i Elvene, og bruges til Malning paa Bøndernes Stue-Vægge, da det først tørres, og siden opløses i Vand, med eller uden Blanding af skavet Kriid, røres derpaa vel om, og stryges ved Hielp af en liden Qvast paa de Tømmer-Stokke i Væggene, som ellers pleie at bemales med tørt Kriid, i adskillige artige Figurer.7 Ei utdjuping av korleis dette arbeidet gjekk føre seg, og kva verknad det fekk i stovene, finn ein hjå Eilert Sundt. Folkelivsgranskaren Sundt reiste like etter midten av 1800-talet kring om på bygdene i Noreg og tok føre seg ei rekkje ulike emne, mellom anna både byggjeskikken, reinsemda og huslivet. I skriftene sine kjem han også inn på kva ein møtte i dei vestnorske røykomnstovene der røyken gjekk rett ut i rommet og gav veggar og tak ein kraftig svartlet. Og visstnok var både tak og veggar i røykomnstovene både røyka, sota og mørke, skriv Sundt. Men likevel var det ikkje så skummelt og mørkt ein skulle tru. Taket vart blanksvart, mest fernissert, etter at feiekosten hadde kosta over det til jul og til jonsok. Likeeins vart veggane vaska og skura så reine og kvite som råd minst i mannshøgd. Men når det galdt dei nedste omfara av dei svarte og uvaska stokkane, kjem Sundt inn på at det var her ein krota stovene på Sunnmøre og elles i mange bygder: Endelig er det skik en gang eller to for året at krote stuen, det vil sige: man gjør en røre af finstødt kridt eller mursten, dypper fingeren deri og maler figurer af kryds og streger og prikker langs den nederste omgang af de sorte vægge-stokke – en hvid bord altså på begsort grund, stuen rundt.8 Så alt i alt, oppsummerar folkelivsgranskaren, var det rett overraskande kor mykje hygge ein faktisk kunne få til i dei røykfylte og mørke røykomnstovene.

BYGGJESKIKK

Fram til siste halvdelen av 1800-talet veit ein røykomnstover var vanlege på Sunnmøre. Dette var einetasjes bygningar der det var vanleg å ha ein røykomn i sjølve stovedelen og åre i eldhuset. Røykstove var ei fellesnemning på både årestove og røykomnstove – men her er det røykomnstovene me skal ta føre oss. Røykomnen var ein omnstype utan skorstein der røyken gjekk opp i rommet og ut av ljoren i taket. Sjølve omnen var ganske stor og oppmura av gråstein med eit grotteliknande holrom i, og med ein kokestad framfor dette. Ein fann alltid røykomnane plasserte i eit hjørne av stova. Toppen av omnen var dekt av ei stor steinhelle og vart nytta til tørking av korn og malt. Langsida av omnen var plankekledd. Den fremste av desse plankane raga eit stykke høgare enn dei andre, var gjerne pryda med skurd og vart kalla for omnskallen. Fordelen med denne omnstypen var at det oftast var nok å fyre opp morgon og kveld, lufte røyken raskt ut og dra nytte av varmen i steinane omnen var oppmura av ei god stund utetter. Omnen var på dette viset sparsam med veden.9 Ei ulempe var at ein ikkje kunne ha loft i slike hus, i og med at røyken måtte kome ut av ljoren. Og nett det at romma var svartsota av røyk og opne opp til mønet var føresetnaden for at ein fekk ei trong for å pynte dei med til dømes kritkroting. Inneklimaet i røykomnstovene, der røyken etter kvart dekte til det ein hadde måla på veggane med ny sot, gjorde at ein ikkje kunne satse på varig dekorasjonsmåling. Kroting, som jo var ein rimeleg måte å dekorere på, vart difor eit godt alternativ. For der ein hadde bygd om til skorsteinsstover eller andre omnsløysingar, og med det fått moglegheit til å leggje lem eller byggje i to etasjar, vart stova og rommet fritt for sot. Med det vart også føresetnadane for dekorasjonsarbeid endra. På Austlandet gjekk ein allereie på 16- og 1700- talet over frå årestover til skorsteinsstover, og ein fann difor heller ikkje kritkrotetradisjonen på dei kantar av landet. Ein fann derimot oftare treskjering, rosemåling og vevde tepper som dekorasjonsteknikk i dei gamle stovene på Austlandet, då dette var ein dekor som stod i fred for den konstante påverkinga av røyk og sot. Her fekk rosemålinga spreie seg over veggar og tak i skorsteinsstovene, medan denne målartradisjonen førte eit langt meir smålåtent liv på møblar, kister, skrin og andre småkar over det meste av Vestlandet. Dette grunna altså mykje i stoveforma ein fann på Sunnmøre og elles på Vestlandet frå Romsdal og søretter.

SUNNMØRE

Røykomnstover var den vanlege stovetypen på Sunnmøre i gamal tid, og i nokre bygder heilt fram til siste halvdelen av 1800-talet då nye omnstypar tok over for røykomnane. Ein kan altså seie at føresetnaden for at ein skulle finne kritkrota veggar i dei sunnmørske stovene låg til rettes. Og den eldste skriftlege stadfestinga av at ein har pynta og måla veggane sine på dette viset også på Sunnmøre, finn ein som nemnt hjå Hans Strøm. Mest likt var det også i grannefutedømet Romsdal, der ei rekkje kjelder fortel om kritkroting på 1700- og 1800-talet. Men i Romsdal, som elles på Vestlandet, gjekk kritkrotinga ut or bruk når ein bytte ut røykomnane med andre omnstypar frå midten av 1800-talet og utetter. Sunnmøre skil seg ut i så høve, då ein etter Halvor Vreim veit ein i fleire sunnmørsbygder heldt fram med krotinga også etter at røykomnane hadde vorte skifta ut og stova hadde vorte frigjort for røyken, men med ein endra målarteknikk. På Sunnmøre byrja ein nemleg nytte oljemåling i staden for krit eller kalk, men heldt fast ved plasseringa av dekorasjonane og likeeins fargevalet. Med at denne målinga vart varig og ikkje forsvann etter nokre veker med fyring i ein røykomn, kan ein seie at ein i siste fase av krotetradisjonen på Sunnmøre gjekk over til ei blanding av rosemåling og kroting. Pynten endra dessutan karakter frå å vere høgst temporær, der kritkrotinga tidlegare måtte målast opp att til visse årstider, til å bli ein permanent dekorasjon med oljemåling.10 Når det galdt overgangen til den permanente veggdekoren med oljemåling, kom det også nye utøvarar av dekoreringa inn i biletet. For medan det helst var kvinnene som krota opp stovene med kritsuppe, gjerne berre med fingrane som pensel, vart det menn som måla med oljemålinga.

Me veit også at motivvala innan kritkrotinga på sentrale delar av Vestlandet gjerne var ulike geometriske figurar, med åttebladsroser, valknutar, ruter, kors og strek. Altså ikkje ulikt kva motivval ein fann i den delen av treskjerarkunsten ein kalla for karveskurd. Dette stemmer også med kva det stod å lese i krotedefinisjonen i Norsk historisk leksikon. Men på Sunnmøre nytta ein etter kva me veit derimot eit anna val av mønster i dei kritkrota stovene, der Vreim skriv at: Her var det ingen spor aa se til de geometriske motiv, det var den mer frie og ledige bladranke som stod hvit.11 Likeeins var det etter kva me veit i Romsdal.12 Kan dette ha samanheng med at Sunnmøre og Romsdal ikkje låg på det sentrale Vestlandet, men meir var å rekne som eit kulturgeografiske grenseland både mot Austlandet og Trøndelag? Ein kjenner jo godt til den rike kontakta mellom Nordvestlandet og Gudbrandsdalen, der ein ikkje fann kritkroting, men kunne møte på rosemåla stover i toetasjes hus med skorsteinar. Kan difor kritkrotinga ein fann i Romsdal og på Sunnmøre hovudsakleg seiast å slekte på Vestlandets teknikk og fargeval, men med visse likskapar med Austlandets motivval?

Då arkitekten Vreim reiste gjennom sunnmørsbygdene tidleg på 1930- talet, skriv han elles å nemne at han både fann restar etter den gamle kritkrotinga og nyare kroting utført med oljemåling. I stova på Styrkegarden, Vik i Sykkylven, fann Vreim t.d. at ein framleis såg den gamle kritkrotinga. Denne krotinga var utført av krit av bestemora til ho som då var kona på garden, der ein i gavltrekanten såg ei skjematisk ranke eller eit tre med symmetriske, spiralforma greiner på båe sider av stammen. I andre stover i Sykkylven og i Ramstaddalen fann Vreim døme på nyare kroting utført med oljemåling, der det hadde vorte opplyst om at denne tradisjonen hadde vore i hevd fram mot om lag 1900. Som nemnt var det helst menn som utførte krotinga med oljemåling, der ein Sykkylven veit at både Ingebrigt Strømme og Jens Drabløs var mykje nytta. Etter kva Vreim kunne fortelje dreiv Strømme med slikt målararbeid på 1870- og 1880-talet, helst i ledige stunder om vårane. Vreim skriv vidare om Strømme at: Hans ranker bærer ikke bud om nogen frodig fantasi eller vaaken artisktisk sans; men de er trukket op med en virkningsfull, frisk, harmonisk linjeføring. Han hadde lært aa male en god bladranke og den gjentok han med stor rutinemessig sikkerhet.

AVSLUTTING

Avsluttingsvis kan ein spørje seg kor vanleg denne forma for stovedekor og pynt var i sunnmørsbygdene. Går ein attende til slutten av 1700-talet, då ein også veit at røykstovene var den vanlege stoveforma over store delar av Sunnmøre, veit me frå Strøm at kritkroting var ein skikk som var i bruk, og ikkje eit særsyn. Frå midten av 1800-talet og utetter gjekk ein i mange bygder over til nye omnstypar, og krotinga vart nok truleg sett på som ein alderdommeleg tradisjon ein ikkje ville ta med seg inn i den nye tida og inn i nye bygningar. Sjølv om dette medførte at kritkrotinga i si opphavlege form forsvann på Sunnmøre, veit me at ein vidareutvikla kritkrotinga til permanent oljemåling i om lag same farge og mønster i fleire sunnmørsbygder. Utføringa var noko også noko meir stilisert i denne nye versjonen av krotinga, etter at røykomnane var kasta ut og romma vart frigjorte for røyken. Når dette ikkje vart gjort i Romsdal, kan det truleg ha samband med at ein på Sunnmøre heldt meir fast på bygningsskikken frå gamal tid sjølv etter at nye varme- og lyskjelder kom, medan ein i Romsdal endra byggjeskikken meir radikalt med innføringa av toetasjes våningshus på gardane. [/one_half]

Gudbranðr Berdorssun j Vik er bare funnen nemnt i skriftlige kilder éin gang, i eit brev fra 19. april 1344, men måten han er nemnt på og dei han er nemnt i lag med tyder på at han var av høg stand. Kan Gudbrand Berdorson ha vore lik Gudbrand i Vik, sykkylvskaksen som er kjent fra fleire segner fra tida kring Manndauden i 1349? Mykje tyder på at dét var tilfelle, og i så fall er det kanskje råd å knytte samband mellom Gudbrand og Giskeætta og, på hi sida, mellom Gudbrand og folk som lever i dag…

PÅ STEINDALOFTET

Første mandagen om sommaren i 1344, 19. april, var åtte menn tilstades på Steindaloftet på Giske og vitna om at Ogmund Erikson avhenda øya og garden Humla på 15 månadsmatbol til giskeherren Erling Vidkunson.2 Steindaloftet var helst øvstehøgda i den digre steinhallen på Giske som Nikolas Peterson let bygge kring 1260, kanskje med Håkonshallen som forbilde. Øvstehøgda må ha vore ein høglofta sal, ein riddarsal, som det heitte, og salen var «steinda», utsmykka med maling, kanskje i form av glassmaleri (jf engelsk «stained glass»). I alle fall var Steindaloftet praktfullt, og stort, for Giske var hovedsetet til det største adelsgodset i Norge, kanskje i heileNorden. I 1344 var giskeherren Erling Vidkunson trulig 52-53 år gammal. I tida 1323-32 hadde han vore drottsete (i kongen sin stad) i Norge og etter den tid mest trulig syslemann i Bergen. Seinast i 1345, men helst fra 1344, hadde han dei mindre syslene Sunnmøre og Romsdal, og alt tyder på at han var i ferd med å trekke seg tilbake fra riksstyringa for å pleie dei private interessene sine, og han heldt seg støtt meir på Giske. Erling Vidkunson fikk riddarslaget seinast i 1316,3 og han tilhøyrte såleis den verdslige høgadelen, ei gruppe på kanskje 100 hovedpersonar; lågadelen, sveinane eller væpnarane, utgjorde samtidig kring 500 hovedpersonar. 4 Herr Erling var fødd inn i det øvste skiktet av høgadelen, baronstanden, men barontittelen fikk han aldri bere, for denne blei oppheva i 1308. Standen besto likevel. Det kan ha dreidd seg om 20-30 hovedpersonar. Dei åtte brevvitna på Steindaloftet i 1344 kan alle ha tilhøyrt Erling Vidkunson sin næraste krins, og nesten alle må, som vi skal sjå, reknast til adelen.

KRINSEN OM ERLING VIDKUNSON

Erling Vidkunson og kona, fru Elin Toresdatter, hadde minst tre døtre, men bare éin son, Bjarne Erlingson den yngre (oppkalt etter farfarbroren, baronen Bjarne Erlingson av Bjarkøy), som fikk riddarslaget sist i 1347, trulig 25 år gammal. I 1344 var Bjarne 21-22 år gammal og syslemann i Jemtland.5 Herr Erling og fru Elin hadde tre døtre, kanskje fire, og av disse kjenner vi namna til to, Ingebjørg, som fra 1342 var gift med riddaren og kongsætlingen Sigurd Haftorson av Sudreim, og Gyri, som kring 1347 ekta riddaren Eilif Eilifson av Naustdal. Ei tredje datter kan ha vore den fru Sigrid Erlingsdatter, som døydde i Bergen i 1356 og som etter alt å dømme var gift med riddaren Jon Brynjulfson, det førstnemnte av dei åtte brevvitna i 1344 (meir om Jon nedafor). Sonen Bjarne Erlingson og mågen Sigurd Haftorson høyrte tvillaust til Erling Vidkunson sin inste krins, men dei var ikkje til stades på Giske 19. april 1344. Men Jon Brynjulfson var der, og sidan han er nemnt som det første av brevvitna må vi rekne med at han hadde høgare status enn dei hine. Vi veit ikkje om Jon var blitt riddar då, men sidan han er nemnt framfor ei rekke menn som ikkje hadde lågare rang enn væpnar er det sannsynlig, for somme av dei som er nemnte etter han var eldre enn Jon. Til Erling Vidkunson sin krins må nok reknast Arne Gjervaldson, ein eldre hirdmann, som i 1341 var syslemann i Jemtland og i 1343 eller 1344 på Sunnmøre.6 Sigurd Eindrideson Fyrd kan også ha vore med i krinsen; i 1344 var han Bjarne Erlingson d.y sin syslelensmann (fut) i Jemtland,7 og det samme ombodet hadde han for Erling Vidkunson på Sunnmøre eller i Romsdal seinast i 1345; i 1347 blei han trulig avsett.8 Dei åtte brevvitna i 1344 er rekna opp i denne rekkefølga: Jon Brynjulfson, Gudbrand Berdorson i Vik, Eirik prest på Giske, Gyrd Håkonson, Gunnar Haldorson, Bjarne i Heidsa, Arne Helgeson og Torbjørn Eilifson.

Jon Brynjulfson er først uttrykkelig nemnt som riddar i 1355,9 men kan ha vore det før den tid, og han døydde i 1358.10 Far hans var riddaren Brynjulf Ogmundson med opphav i Sunnfjord,11 og yngre eigedomstilhøve tilseier at Jon var gift med ei datter av Erling Vidkunson, svært trulig fru Sigrid Erlingsdatter, som døydde i Bergen i 1356.12 Paret ser ut til å ha hatt ei datter som var gift med (den sannsynlige) riddaren Erling Einarson i Hildugard i Bergen.

Gudbrand Berdorson i Vik er bare nemnt i dette eine dokumentet.14 Plasseringa tyder på at han var av riddarstand eller sjølv riddar. Her må det leggast til at ein svært sannsynlig riddar Berdor med sunnmørssamband levde i andre halvdelen av 1200-tallet, nemlig far til riddarenka Herborg Berdorsdatter, som i 1325 kjøpte provent (livslangt opphald) for seg sjølv og tenestekona hos kórbrørne i Nidaros mot 23 månadsmatbol jord på Sunnmøre.15 Herborg kan ha vore ei etter måten ung dame, for ho levde enno i 1338, tydeligvis i god form, for ho ville flytte fra kórbrørne: ho «lyste fara hæim a Møre» til jordene sine.16 Året før Herborg, i 1324, kjøpte Baugeid Steinarsdatter, ei trulig riddarenke med sunnmørseige, provent for seg og tenestekona av kórbrørne mot 22 månadsmatbol (her forkorta til «mmb») jord på Sunnmøre og eit sølvkar på 1 mark.

Herborg ga fra seg jordegods i Leira (13 mmb) i Hjørundfjord, Brudevoll (6,5 mmb) i Sykkylven og Apalset i Ørskog (3,5 mmb). Baugeid ga fra seg jordegods i Kvistad (11 mmb) i Hjørundfjord, Bjørdal (5,5 mmb) i Ørsta, Ullaland (3 mmb) i Volda og Kleppe (2,5 mmb), i Volda eller Rovde. Disse sunnmørsfruene sine proventkjøp i Nidaros er eineståande i kildetilfanget, og det ligg nær å tru at dei var nære slektningar. I alle fall viser det at det enno fanst riddarfolk med sunnmørsband ved utgangen av høgmellomalderen.

Eirik prest på Giske er uråd å identifisere nærare. Han hadde rang som riddar eller væpnar. Dei fremste prelatane, fra sokneprestane og oppetter til erkebispen hadde alle adelsrang, og dei høgaste av dei blei etterkvart titulerte med nemninga «herr» (eldre «sira») til liks med riddarane.

Gyrd Håkonson var riddar seinast i 1356 eller 1357.

Gunnar Haldorson kan ha vore Erling Vidkunson sin syslelensmann på Sunnmøre i 1347, og det er mulig at han hadde hatt dette ombodet sidan 1345 eller 1344. I 1348 finn vi han nemnt i Bergen,20 og ein mann av samme namnet er nemnt i Oslo i vissa fram til 1364.

Bjarne i Heidsa veit vi snautt meir om enn namnet, men måten han er titulert på tyder på at han så å seie var herren til Heidsa (i Borgund). Bjarne var helst jordeigar,22 og kanskje var han styresmann i Oksa skipreide;23 i så fall var han væpnar, for skipreidestyresmennene må til vanlig ha hatt denne rangen.

Arne Helgeson var svært trulig lik mannen av samme namn som var lagmann i Jemtland samtidig som Arne Gjervaldson var syslemann der. I 1347 kan han ha vore syslelensmann i Romsdal.25 Vi finn ikkje Arne Helgeson nemnt seinare. Som lagmann hadde han snautt lågare rang enn væpnar.

Torbjørn Eilifson var det åttande og sistnemnte av brevvitna. Denne mannen veit vi inkje meir om. Av alle brevvitna er Torbjørn Eilifson det einaste vi ikkje kan tillegge adelsrang. Likevel er det sannsynlig at han var adelig, han med.

«GUDBRAND I VIK»

I 1750-åra skreiv Hans Strøm ned ei rekke segner om kaksen Gudbrand i Vik i Sykkylven. Samtidig kom han over eit dokument fra 1544 i prestegarden på Ørskog der namnet Gudbrand Gudbrandson i Vik var nemnt. Der segnene dreidde seg om ein Gudbrand som levde før reformasjonen (1537), og kanskje lenge før den tid, dreidde dokumentet seg om ein Gudbrand i Vik som, trudde Strøm, enno levde i 1544. Strøm ville sameine segnene om Gudbrand i Vik og dokumentet fra 1544, og meinte derfor at «Gudbrand i Vik» hadde levd både før og etter reformasjonen. Men Strøm tok nok feil, for dokumentet fra 1544 dreidde seg snautt om ein Gudbrand i Vik som enno levde, men helst om ein som hadde vore daud i mannsaldrar. Til Strøm sitt forsvar må nemnast at han ikkje kjente til brevet fra 1344, der Gudbrand Berdorson i Vik er nemnt. Hadde Strøm kjent til dette må vi rekne med at han hadde kopla noke annleis mellom segn og soge enn det han gjorde. I staden for å tru at segnene om Gudbrand i Vik dreidde seg om ein Gudbrand som levde i 1544 ville han nok heller ha knytta dei til ein tvillaus stormann Gudbrand i Vik som levde i 1344.

DOKUMENTET FRA 1544 Dokumentet fra 1544 dreidde seg om ei gave som ein Gudbrand Gudbrandson i Vik hadde gitt til prestebordet i Ørskog, Ullavika under Aure i Sykkylven, 6 mællag og eit lakseverpe.27 Allereie i 1515 hadde prestebordet i Ørskog ei inntekt på 1 mark af verppet under oore (Aure),28 og dette tyder at prestebordet hadde fått gava ikkje seinare enn 1515. Dokumentet fra 1544 var dermed ikkje noke gavebrev. Kva var det då? I hundreåra før 1537 hadde mengdevis av folk gitt jordegods til kirker, prestebord, bispestolar og kloster, og til mange av gavene var det knytta vilkår som ikkje let seg stette etter reformasjonen, t.d lesing av sjelemesser for givarane (eller, som eg aldri har sett, årlige ølgilde). Dette blei forbode, og då kunne arvingane til givarane hevde at gavevilkåra var brotne, og at gavene måtte førast tilbake til ætta. Dette kan ha vore bakgrunnen for brevet fra 1544. Arvingane til Gudbrand Gudbrandson kan ha kravd eit tingsvitne om ullavikgava, eventuelt kan ørskogpresten hadde bede om eit slikt vitne for å verne seg mot krav fra arvingane. Soknepresten i Ørskog i 1544 heitte ellers Nils Torkelson, etter segna fra Barstadvika,29 som tok over embetet etter Mattis Mattisson i 154130 og heldt fram til 1572, då Lauritz Knutson tok over.31 Herr Lauritz er mest kjent for at han sette opp tavla over Synesætta, Æthen thijl Synes goos.

DEN LAKSEKJÆRE PRESTEN OG ØLGILDET PÅ AURE I notatboka gjengir Strøm segna om korleis Ullavika kom i eiga til prestebordet i Ørskog: Ein gang gjesta soknepresten, herr Ebbe, Gudbrand i Vik og blei servert laks, som presten var svært glad i. Gudbrand ga han då Ullavika «med vilkaar at hands Skaal skulde drickes efter hands Død paa Aure Kircke-Backe, som og siden skeede, saa at en Tønde Øll aarlig blev kiøbt og drucket til samme Guldbrands Erindring indtil Reformationen blev indført da denne Skick ophørdte».33 Også i Søndmørs Beskrivelse gjengir Strøm segna om gavevilkåret slik han hadde høyrt ho av «de ældste her i Egnen boende Folk», og der heiter det også at vilkåret ikkje er nemnt i tingsvitnet fra 1544, etter Strøm si meining fordi skikken med drikkegilde «tillige med mange andre allereede var afskaffet» etter reformasjonen.34 Noken herr Ebbe er ikkje kjent som sokneprest i Ørskog før Ebbe Madssen, som virka i tida 1590-1629,35 og det kan tenkast at sykkylvingane har rota med prestenamnet; mest trulig hadde det gått i gløymeboka.

KVEN KUNNE GI VEKK ULLAVIKA? Den opphavlige garden Aure36 var diger, ikkje utrulig med ei landskyld på 120 månadsmatbol. Ein slik gard kunne gi levebrød til 30-40 bondehuslydar med i alt kring 240 menneske. Etterkvart blei Aure delt i mindre gardar seinast på 1000-tallet, kanskje først i to (Aure og Grebstad), seinare fleire. På 1400-tallet må likevel omtrent heile det opphavlige Aure ha vore éin eigedom, nemlig i eiga til Giskegodset, og dette ser også ut til å ha vore tilfelle på 1100-tallet, då giskeherren Pål Skoftesen heldt til på Aure og ikkje på Giske. Den som ga Ullavika til Ørskog prestebord må ha eigd eller disponert den yngre garden Aure, slik han er kjent fra 1500-tallet og utetter. Givaren kjenner vi, Gudbrand Gudbrandson.37 Ein mann av dette namnet er ikkje ellers kjent fra sunnmørskildene, og i andre mellomalderdokument før 1400 finn vi bare tre av dette namnet, væpnaren, den seinare riddaren Gudbrand Gudbrandson i 1309 og 1323,38 éin i Bergen i 1337 og éin i Oslo i 1360,39 dei to sistnemnte helst uadelige. I dokument yngre enn 1400 finn vi endå færre av dette namnet. Riddaren Gudbrand Gudbrandson var seinast fødd i 1289, for ein blei snautt væpnar før ein var myndig. Opphavet hans er ikkje kjent, men det må reknast som rimelig visst at han korkje var av eller var inngifta i Giskeætta. Den Gudbrand Gudbrandson som ga Ullavika til Ørskog prestebord var derfor mest trulig ein annan. Kven kan han så ha vore, denne Gudbrand Gudbrandson som kunne gi vekk gammalt giskegods? Her kan kanskje segnene om Gudbrand i Vik komme oss til hjelp.

SEGNENE OM GUDBRAND I VIK ETTER HANS STRØM

I notatboka si skreiv Hans Strøm ned segnene om Gudbrand i Vik, som han kalte «Gulbrand Gulbrandsen», men farsnamnet «Gulbrandsen» hadde han nok helst fra tingsvitnet fra 1544. Strøm skreiv (forkortingane hans er oppløyste):

Paa Viig har ellers boet en Nafnkundig Mand nom: Gulbrand Gulbrandsen, som siges at have været en foged over Gidsche gods, som endnu skal have havt 2de mægtige Brødre, een boende i Eegsund, den anden på Ringstad i Strands Sogn. Denne Mand har været til i de Catholske Tider, men og efter Reformationen, har foræret 6 Mællag Ullevig ved Aure til Præsten, som eengang besøgte ham, og ligger samme endnu til Præstebolet. Af ham ere mægtige Bygninger opbygde paa Viig, hvortil Tømmeret blev taget ved Jarnæs (hvor endnu lidet fyrre findes), og kaldes Bierget hvor Tømmeret er indskibet i en flade Kliningsbierg fordi en 4ding eller ½ tønde Smør der blev fortæret af arbeyderne. Bygningen har været meget stor og anseelig samt Tømmeret tilhugget paa een egen Maade som kaldes Glep-Hug, der skulde have bestaaet i figurer. Stedet hvor huusene har staaet kaldes endnu Laan ): Store Bygninger og værelser. En Steenlagt Vey sees og endnu fra samme gaard til Kircken over Myren. I Elven ved Viig er endnu 2 Saver, men skal tilforn have været 5, og viises endnu Steder paa hin Siide hvor Skotterne har ligget i gamle Dage.

Seinare i notatboka ga Strøm nokre meir utfyllande opplysningar om Gudbrand og brørne hans: Dei «skal have haft det meeste gods paa Syndmør enten i Eye eller, som troeligst er, til Bestyrelse, som fogeder, nogle sige over Gidsche gods».41 Segna kan ha sagt at brørne eigde så mykje jordegods, noke Strøm ikkje ville tyde bokstavlig, og derfor la han til at dei helst styrte godset, og dermed var «futar», godsombodsmenn; og var dei dét, må dei ha vore giskeombodsmenn. Dei tre brørne hadde delt Sunnmøre mellom seg: «En Steen som endnu viises udenfor Flaaskær-Værpet sadte grændser imellem Guldbrands og hans broders portion, paa hiin Siide var grændse-Skiællet ved Skottet.» Broren i Eiksund rådde over godset vest om Flåskjærverpet, Gudbrand godset mellom Flåskjærverpet og Skotet og broren på Ringstad godset aust om Skotet (Stordal, Stranda, Sunnylven, Geiranger og Norddal). Den einaste av brørne Strøm namnga var Gudbrand Gudbrandson.Vi kan rekne med at i vissa fornamnet hans levde i folkeminnet i Sykkylven enno i 1750-åra, derimot ikkje namna på brørne hans (sjå om Rove på Ringstad nedanfor). Strøm gjenga ellers eit vers Gudbrand skulle ha kvede:

Viig, Velle, Sætre, Aurebygd bær stor Frygd, Grebstad, Eidem ligger mig nær, det holder ieg meget kiær.

Dette er råversjonen av segnene. I Søndmørs Beskrivelse er framstillinga kortare, og nokre opplysningar (t.d om den steinlagte vegen fra Vik til kirka) er utelatne. Det som kjem i tillegg er opplysninga om tingsvitnet fra 20. juli 1544; Strøm kaller dokumentet uttrykkelig eit «Tingsvidne, skrevet paa Pergament» der.42 På grunn av dette tingsvitnet fikk Strøm vanskar med tidfestinga av segnene, for han tyda det slik at Gudbrand Gudbrandson levde i 1544, og at han var lik segnfiguren Gudbrand i Vik. I Søndmørs Beskrivelse har Strøm moderert seg og skriv om Vik at der «har i Pavedømmets Tid boet en af sin Formue bekiendt Mand, ved Navn Guldbrand Guldbrandsøn,43 som siges at have været Foged over Gidske-Gods, og at have havt tvende lige saa formuende Brødre, den eene boende paa Gaarden Eegsund i Rødve Sogn, den anden paa Ringstad i Strands Sogn».

SEGNENE OM GUDBRAND I VIK ETTER PEDER FYLLING

Peder Fylling samla også segner, men kring 100 år etter Strøm. Fylling kjente sin Strøm, men hadde tydeligvis fleire kilder enn han. Om «Gudbrand Gudbrandsøn i Vik i Søkelven» skreiv han såleis:

Gudbrand i Vik var ifølge Sagnet en overvættes rig Mand, især paa Jordegods. Hans tvende Brødre ligesaa. Af disse boede den ene, Hr. Rove paa Ringstad45 i Strands Sogn, den anden hvis Navn Sagnet har glemt, boede paa Eksund i Røvde Sogn. Alle tre overlevede Svartedauden i 1349-50, og skal da have benyttet Leiligheden til at slaa under sig alt det Jordegods i deres Nærhed, som var bleven herreløst.

Gudbrand i Vik blev saaledes Herre over alt Jordegods fra Vik og indefter til Løfoll i Søvikdalen, hvor Ringstadmanden Rove’s Eiendom begyndte og strakte sig lige til Upshaug forbi Stranden. Eiksundmanden havde lagt under sig store Strækninger i søndre Søndmøre især paa Øerne.

Ringstadmanden vilde ogsaa bo som en Herremand, hvorfor han lod bygge store og stadselige Huse paa sin Gaard. Da disse vare færdige, bød han Gudbrand i Vik til Julegilde paa Ringstad. Han kom; men da han var mere sparsom af sig end Ringstadmanden kunde han ikke bekvemme sig til at rose dennes Bygværk. For dette blev Ringstadmanden «tykjen» og ymtede noget om «Gudbrands Rævehytter ut i Vik». Gudbrand hørte dette, men bed Harmen i sig og sagde intet.

Imidlertid forlod han Gildet før Tiden, drog hjem til Vik, leiede Folk og tog til Skogs at hugge Tømmer. Nu vilde Gudbrand bygge. Der blev Rusk i Skogerne hans utover ved Tu, Tusvik og Blakstad, og det led ikke mange Dage før Tømmeret var kommet til Sjøs. Nu lagde han en Flaade som det var Mon i. Han havde der saamange Arbeidsfolk, at der gik en hel Tønde Smør bare til at kline Lefser til dem, som byggede Flaaden, og Stedet kaldes den Dag i Dag Kliningsberget.

Da Flaaden blev roet til Vik tog den Grund paa Vikefluden, uagtet der endog i Lavt Vand er 8 Favne dybt. I Vikelven havde han et Sagbrug …. og der blev Tømmeret skaaret. Saa blev der bygget et stort Hus med en høi Skigaard omkring; i Skigaarden satte han en svær Port med Laas for, og fra Porten til Bryggen lod han af Hunen bygge en lukket Gang, og saa flyttede han ind.

Da det var istand sendte han Bud til Ringstadmanden, om han ikke vilde komme til Gjæsting til Rævehytterne i Vik. Ringstadmanden var let at bede og da Gudbrands Vagtsvende saa ham komme, gav de sin Herre Besked derom. Gudbrand gik da ud, tillaasede Porten, stak Nøglen i Lommen og gik ind igjen. Ringstadmanden steg i Land paa Bryggen, vandrede op gjennem den mørke Gang, hvor han blev staaende at hamre løst paa den tunge Port i syv lang og syv brede.

Endelig behagede det Gudbrand at lukke op og byde Broderen velkommen til Rævehytterne. Som man kan tænke sig, var Ringstaden ikke videre blid over saadan en Modtagelse, men Sagnet har glemt om Gjæstebudet blev «turande eller sturande».

Gudbrand i Vik gav til Ørskaugs Præstebord Gaarden Ullavik med Laxeverpe….

Det er klart at Fylling i hovedpunkta har følgt Strøm, men like klart er det at han har hatt kilder som Strøm ikkje hadde, eller som han ikkje ville bruke.

KVA HAR SEGNENE Å SEIE?

Segnene om Gudbrand i Vik er eineståande på Sunnmøre. Grunnen kan vere så enkel at Gudbrand sjølv var eineståande. Jamvel om giskeherrane manglar vi slike fyldige segner, trulig fordi ingen av dei sette personlig preg på omværet sitt etter 1200-tallet; dei seinare giskeherrane ser nemlig ut til å ha hatt Giske som fast tilhaldsstad bare eitt og anna år. Gudbrand i Vik sette særskilte fysiske merke etter seg, merke som segnene kunne knytte seg til. Det gjaldt først og fremst dei «mægtige Bygninger» han førte opp. Etter Fylling si segn var det som ei borg, komplett med palisadeverk med ein diger port og jamvel ein «inngangstunnel». Og det var fleire fysiske merke etter Gudbrand. Fylling nemner brygga, Strøm den steinlagte vegen fra Vik til Aure, enno synlig på hans tid. Ein annan stad nemner Fylling ein bautastein på Aure kirkegard, som etter segna var reist av Gudbrand som eit minne om han sjølv.48 Sett under eitt tyder disse merka på at Vik var eit herresete i Gudbrand sine dagar, det einaste herresetet utanom Giske vi kjenner til fra Sunnmøre på denne tida. Og Gudbrand sette andre merke etter seg enn dei fysiske. Ølgildet på kirkebakken må ha vore eitt, det heimstadkjære verset eit anna. Ulikt det Strøm trudde kan ølgildet også ha halde fram etter 1537, og verset kan ha levd temmelig uendra gjennom tidene, slik enkle vers har det med å gjøre. Endelig: Garden Vik fikk namn etter Gudbrand eller Gudbrand’ane, for i erkestolen si jordebok fra kring 1530 er garden kalt Gulbrandswick.

Etter mitt syn seier segnene dette: Gudbrand i Vik var herren i Sykkylven og kanskje vidare med. Brørne hans på Ringstad og i Eiksund kan ha funnest og, som vi skal sjå, kan dette i alle fall ha vore gardar som Gudbrand var knytta til på eitt eller anna vis. Vidare seier segnene at Gudbrand eigde eller rådde over mykje jordegods, kanskje først og fremst giskegods, og dette opnar for at han var av Giskeætta, var inngifta i ho eller styrte med jordegodset henner. Og i verset blir det i grunnen sagt rett ut at han var herre til Vik, Velle, Sætre og Aurebygda (fra og med Aure og aust til og med Aurdal) samt Grebstad og Eidem. Utanom Vik og Sætre må alt dette ha vore giskegods både før og etter Gudbrand eller Gudbrand’ane si tid. Gudbrand i Vik må ha vore ein historisk person, og av segnene er det freistande å slutte at han var ein makelaus stormann for si tid, med staselig herregard og digert jordegods. Og somme av segnene ville ha det til at han var ombodsmann for Giskegodset, og sjølv kvad han som om han var eigar av eldgamle giskegardar.

FRA SEGN TIL SOGE

Den Gudbrand Berdorson som satt på Steindaloftet i 1344 blei skreven til ein gard Vik, som vi har mange av både på Sunnmøre og ellers i Norge. Vi har ikkje noke fullgodt prov på at dette var Vik i Sykkylven, men når både segnene og tingsvitnet fra 1544 knytter namnet Gudbrand til nett dette Vik (og vi samtidig ikkje kjenner andre Gudbrand’ar på andre Vik) er det rimelig trygt å gå ut fra at Gudbrand Berdorson hadde Vik i Sykkylven som setegard. I 1344 var Gudbrand Berdorson væpnar, kanskje riddar, og han kan ha vore trulova eller gift med ei av Erling Vidkunson sine døtre. Dersom dette var tilfelle kunne han, eller barna hans, komme til å råde over mykje gammalt giskegods både i Sykkylven og annanstad, og verset om Vik og Velle osv kan ha vore dekkande for den faktiske stoda. Og ullavikgava fra Gudbrand Gudbrandson til Ørskog prestebord vil i så fall vere fullt ut forklart. Vi kan sette opp ein hypotese: Gudbrand Berdorson var gift med ei datter av Erling Vidkunson og fikk då giskegods i Sykkylven, m.a Aure, som sidan gikk i arv til barna deira. Ein Gudbrand Gudbrandson ga så noke av Aure til Ørskog prestebord, og dette kan godt ha vore ein son av paret. Problemet med hypotesen er at stordelen av det gamle giskegodset i Sykkylven som Gudbrand Berdorson fikk hand om atter var giskegods kring 1400. Dette kan tyde at den ukjente erlingsdatra si etterslekt var utdøydd, og at Giskeætta hadde kravd tilbake godset ho hadde arva. Men det treng ikkje tyde anna enn at ætta hadde gjort makeskifte med etterkommarane til Gudbrand Berdorson for å legge sykkylvsgodset under Giske igjen. Svært mykje tyder ellers på at Gudbrand i Vik hadde etterkommarar.

Eit nytt hus er opna på Sunnmøre Museum. Men nytt er det ikkje. Det er eit typisk sunnmørshus frå siste halvdelen av 1800-talet. Det har vore ubrukt både som bustad og museumshus i vel 75 år. Eit hus kan fortelje ei historie, og gjennom å leite fram denne historia og bruke den får huset liv att for folk i vår tid. Sunnmøre Museum har lagt mykje arbeid i dette huset dei siste åra. Huset si historie er gravd fram. Med utgangspunkt i denne historia er huset reparert, retaurert, møblert og innretta til formidling for elevar i grunnskulen. Men det er sjølvsagt og til glede for alle andre som brukar museet.

STOVEHUS PÅ FRAMGARDEN, HABOSTAD 1831 – 1933. SKRIFTLEGE KJELDER.

Huset sto i Framgardstunet på Habostad g.nr. 28 br.nr.1, og skal etter tradisjonen vere bygd i 1831 av Lars Sjurson Habostad (1790 – 1866). Framgarden var ein del av garden Habostad som hadde fire bruk. I manntallet fra 1603 var det tre bruk på Habostad. Det var Framgarden, Pegarden og Olagarden. I 1620-åra kom Bakkegarden til. På Sunnmøre Museum er det bevart tre hus frå Habostad: Framgardsstova, Nystova frå Framgarden og Bakkestova. Dateringa 1831 er noko usikker. Truleg bygde Lars Sjurson Habostad ei ny røykomnstove i 1831. Ein gong mellom 1854 og 1875 vart huset truleg bygd på og utvida til den storleiken vi no kan sjå.

Det er branntakstene som fortel oss noko om dette. Stova var i 1854 taksert til 88 dl. I 1875 var taksten auka til 140 dl. Det som då vart bygd til, var eit kammers med omn, kammersgang med grue og sengeloft over kammerset. Taket over utgangsdøra med årstalet 1831 blei nok og bygd til i denne byggeperioden.

MUSEUMSHUS FRÅ 1933

I husarkivet på Sunnmøre Museum kan vi lese at Framgardsstova vart kjøpt inn til Stranda Bygdemuseum alt tidleg på 1920-talet, men kunne ikkje flyttast før seljaren Hans Johanson Habostad fekk bygd seg nytt hus i 1933. Etter 1933 vart huset flytta til Stranda Bygdemuseum sitt tun på Moa (Stranda). Framgardsstova vart flytta til Sunnmøre Museum i 1953, etter nedlegginga av Stranda Bygdemuseum. I Framgardstunet var stova plassert i rekkje saman med eit stort stabbur og Framgardsnystova (sengabuda).

På Sunnmøre Museum står nystova som næraste nabo til Framgardsstova. Framgardsnystova (sengabuda)var eit av dei første husa som kom til Sunnmøre Museum så tidleg som 1936. Framgardsstova vart lenge ståande uinnreidd, men utover frå 1980-åra er det gjort mykje arbeid, særleg med eldstadene i huset. Røykomnen i Framgardsstova er rekonstruert på eit usikkert grunnlag, liksom dei tre andre røykomnane som er bygd opp på museet. Teikninga vart laga av tidlegare lærar S. Ødegaard i 1960, og er svært lik den som vart rekonstruert i kårdelen av Bakkestova frå Habostad. Vi er no nokså sikre på at desse sunnmørske røykomnane hadde eit større og djupare fyrhol, kallhovd og bordvegg på sida.

OPPSPORING OG SKAPING AV KJELDER.

Mykje av huset si historie gjekk tapt ved flyttinga til Stranda Bygdemuseum og seinare til Sunnmøre Museum. Det vart ikkje tatt bilde av huset i det oppavlege tunet, og det vart heller ikkje dokumentert kva som vart gjort med huset ved flytting til bygdemuseet, kva som vart fjerna og kva som vart lagt til. Det fanst ingen dokumentasjon av interiøret og ingen oppmålingsteikningar vart laga. Like mangelfull var dokumentasjonen da huset vart flytta til Borgundgavlen. Det skal legjast til at det ikkje var særleg vanleg med omfattande dokumentasjon av bygningar ved flytting til museum på den tida. Mangelen på slike verdfulle kjelder er noko som mange museum slit med i dag. Sunnmøre Museum har i seinare tid arbeidd for å ta att noko av det tapte.

BYGNINGSSPOR

Stranda bygdebok fortel om ein stor auke i branntakstene i tida mellom 1854 og 1875. Det vart truleg bygd ei vanleg røykstove på garden i 1831, som mellom 1854 og 1875 vart utvida med kammers og kammersgang med grue (kammerskjøkken).

I same perioden var det og mykje byggeverksemd på garden, m.a. vart det reist ny løe med fjøsar og stall taksert til 260 dl. Truleg skjedde dette etter 1858 då enka etter Peter Larsson, Ane B. Jensdatter, gifte seg opp att med Hans Olson Myklebust. I denne tida veit vi at svært mange av stovehusa på Stranda vart påbygde eller heilt nybygde. Ser vi nøye etter, er det og forskjell å spore på materialbehandlinga på dei to delene av huset. Ved påbygginga blei nye stokkar skjøtt inn og den gamle røykomnstova må ha fått nye og større vindu på begge langveggane. I tillegg er det mykje som tyder på at den gamle stova vart heva med to nye omfar. Det var spor på eine gavlveggen etter eit skot som truleg vart fjerna ved flytting til Stranda Bygdemuseum. Det er spor etter bordkledning på langveggen mot sør. På tverrveggen mot vest er det ei dør som går ut i lause lufta, kva var den til? Det fanst og spor etter ein vask med spring inne i stova. Huset var satt opp utan piper. Det var spor etter ein eldstad i stova, ei grue i kammersgangen og ein omn på kammerset. Det var mange spørsmål kring dette og andre detaljar som var uavklarte.

INTERVJU

I 1985 intervjua eg Johan Habostad f. 1914. Han hugsa stova slik ho var rett før 1920, då han besøkte besteforeldra sine som budde der. På den tida var stoverommet utstyrt med jernomn. Den opphavlege røykomnen var vekke. Døra rett fram i gangen som vende ut mot den smale passasjen mellom stovehuset og stabburet, vart nytta berre til å hive ut skyllevatn. Tidlegare skal avfallsdungen eller “sørpehola” ha vore her. Alt som kunne bli til gjødsel vart slengt dit. På eine gavlveggen hadde Framgardsstova eit skot eller moldskot, som det vart kalla. Dette tilbygget utstyrt med pulttak, og var nytta til oppbevaring av torv til torvstrø som dei nytta i fjøset – truleg og torv til å brenne. Her var og doen plassert rett innafor døra. Gjennom dette intervjuet fekk vi og avklart ei rekkje detaljar om innreiinga av huset før flyttinga til bygdemuseet. Huset hadde langbord med benkar slik innreiingsskikken var, og det hang eit skap på veggen ved langbordet. I kråa ved kammersdøra hang ei hylle eller mjølkestol. I kråa ved utgangen, der røykomnen sto tidlegare, sto det ein jernkomfyr og det hang ein vask med spring ved sida av døra. Inne i kammerset var det ein kokeomn, ei seng, eit bord og ein stol. Dette var tenestejenta sitt rom, og var det einaste rommet som hadde gardiner. Oppe i andre høgda med trapp frå kammerskjøkkenet, var veggfaste senger. Det var soveplassen til tenestegutane. Det var lemmer for vindauga som vart nytta når det blåste kraftig eller når det var kaldt. Nokre lemmar var kontruert slik at dei kunne heisast opp framfor vindua med tau inne frå stova.

FOTO

I 1922 besøkte Gunvor Ingstad (antikvar) og Aslaug Knudsen (arkitekt) Sunnmøre. Dei målte opp fleire hus og gardstun og fotograferte interessante bygningar. Noko av dette stoffet vart presentert i artikkelen “Gammel bygningsskik paa Søndmør» som kom ut i 1926. I denne artikkelen blir tunet på Framgarden og nystova omtalt. Arbeidet vart truleg gjort, på oppdrag av m.a. Aalesunds Museum. Gunvor Ingstad skriv om tunet på Framgarden: “På Habostad i Stranda er tunordningen mer symmetrisk (enn i ytre strøk). Oppe på en bakke ligger hovedhuset, stabburet og sengeboden efter hverandre, de to sistnævnte hus med gavlerne mot veien. Like overfor denne række lå kårstova, hvorav kun grundmuren staar igjen; ved siden herav ligger en senere opført sommerstue. Ildhuset lå noget tilbake for kårstova. Den tredje side av tunet flankeres ved låve, fjøs og stald bygget under et tak. I Stranda er denne plasering almindelig.»

Det var eit mysterium kor dette viktige foto- og teikningsmaterialet hadde tatt vegen. Kunne det vere meir stoff her frå Habostad og Framgarden? Det viste seg, etter mykje leitearbeid, at mange av bilda dei tok var bevart hos Riksantikvaren.

På grunnlag av det nye bildematerialet og intervjuet med Johan Habostad, vart moldskotet rekonstruert i 2006- 2007. Av bilda ser vi og at langveggen mot sør (på SM) var bordkledt slik spora på bygningen viser. Framgardssova var bygd med ljore i taket. Dette viser at det var ei røykomnstove som var bygd i 1831. På Stranda var det vanleg å byggje stover med røykomn heilt opp i 1870-80-åra. På nabobruket Bakken vart det bygd ny røykomnstove I 1876. (Bakkestova på Sunnmøre Museum). Johan Habostad fortel at røykomnen var vekke i hans tid og erstatta med ein jernkomfyr. Intervjuet med Johan Habostad har og gitt grunnlag for rekonstruksjonen av grua i kammersgangen, og plasseringa av ein omn på kammerset. Foto viser korleis pipa frå grue og omn så ut. Grua i kammersgangen vart påbegynt i 1980-åra, men vart ikkje fullført gjennom tak før i 2006. I 2008 vart det satt opp kokeomn med røykrør i kjøkkenet og ein omn i kammerset.

AKTIVISERING AV EIT KULTURMINNE I FORMIDLINGA

Framgardsstova er eit av Stiftinga Sunnmøre Museum sine prosjekt i kulturminneåret 2009. Sentralt i kulturminneåret står kvardagens kulturmine og dei digitalt fortalde historene. ABM-utvikling skriv om denne satsinga: “Arkiv, bibliotek og museum er rene skattkamre og inneholder mange spennende historier fra fjern og nær fortid.

ABM-utvikling øn-sker at arkiv, bibliotek, museer, frivillige lag og foreninger og enkeltpersoner tar i bruk Digitalt fortalt for å fortelle sine fortelinger.» Framgardssova er i seg sjølv ei forteljing om dagleglivet. Huset fortel ei historie om bygjeskikk, liv og arbeid frå dei siste tiåra av 1800- talet til omlag 1940. Kunnskapen som dei siste åra er samla om dette huset, blir nytta i formidlinga til både barn og vaksne. Det er utarbeidd spesielle skuleopplegg med arbeidsoppgåver basert på prinsippet om å lære gjennom å gjere, som fokuserer på huset, huset si historie, byggemåten, innreiinga og livet i det. Her vil vi at elevane skal oppleve korleis folk levde gjennom å ta i bruk huset til ulike aktivitetar knytt til liv og arbeid i hus og tun på garden. Steiking av flatbrød, koking av graut og anna mat, ysting, hogging av ved og bæring av vatn. Her kan dei reie senger med halm og bolster og få eit innblikk i å binde garn og slå tau. Med ein stor modell av huset skal dei lære om måten huset er bygd på. Tyngda på stokkane som skal settast på plass er med på å gi eit bilde av det fysiske arbeidet knytt til å lafte eit hus.

Som ein paralell til dette har Sunnmøre Museum tatt i bruk eit byhus, Buholmhuset frå Ålesund for å formidle liv og arbeid i og kring husa på Buholmen i same tidsperioden. I begge husa er romma møblert slik dei var, basert på intervju og fotodokumentasjon. Mykje av det som blir nytta både av innreiing og reiskap er nylaga eller kjøpt inn som bruksgjenstandar spesielt til undervisningsformål. Ein av dei viktigaste oppgåvene til eit museum er å drive formidling. Grunnlaget for å drive formidling – å fortelje ei historie, er kunnskapsproduksjon eller forsking. Forskingsprosessen som eg her har gitt eit bilde av blir publisert gjennom det vi gir attende til skuleelevar i form av ei oppleving som er så autentisk som mogleg. [/one_half]

SIKTESKIVER

Kring om på ulike utsiktspunkt i Norge er det plassert såkalla sikteskiver (geografiske retningsskiver). Desse sikteskivene, som vanlegvis er sirkelforma metallskiver, har inngraverte sikteretningar mot ulike siktepunkt (retningspunkt) – hovudsakleg mot fjelltoppar, men også mot til dømes kyrkjespir og fyr, med meir. I tillegg til sikteretningar og siktepunktnamn er det som regel påført avstandar til siktepunkt og høgder på fjelltoppar. Sikteskivene er vanlegvis også utstyrte med ei nordpil mot geografisk nord.

På Sunnmøre finst det slike sikteskiver på følgjande utsiktspunkt (stadnamnområde og etableringsår i parentes): Melshornet (Ørsta/Volda 1992), Matøskja (Kilsfjorden 1954 (1. gong), 1991 (2. gong)), Felden (Dalsfjorden 1973), Melshornet (Hjørungavåg 2006), Hasundhornet (Ulstein 2006), Sulafjellet (Sula 1990), Storhornet (Godøya 2008), Valderøyfjellet (Valderøya 1992), Goaldet (Lepsøya 2007), Sukkertoppen (Heissa 1998), Aksla (Ålesund 1949), Storhaugen (Ålesund 1952), Høgkubben (Spjelkavik 2007), Dalsnibba (Geiranger 2004).

Det kan nemnast at sikteskiva på Melshornet i Hjørungavåg har 92 inngraverte sikteretningar og at sikteskiva på Sulafjellet på Sula har 81 inngraverte sikteretningar. Frå sikteskiveposisjonen på Melshornet er det identifisert 334 synlege fjelltoppar i 4 fogderi (Sunnmøre, Romsdal, Nordfjord og Sunnfjord). Den fjernaste av desse er Skåla (Molde) – 92,9 km unna.

POSISJONAR

Under arbeidet med å identifisere dei ulike siktepunkta og å finne dei eksakte sikteretningane mot desse punkta er det særs høveleg å nytte seg av teodolitt (landmålingskikkert = vinkelmålarinstrument). Ein finn fyrst fram til eksakt geografisk posisjon for det punktet der sikteskiva skal plasserast. I tillegg finn ein også fram til dei geografiske posisjonane for alle aktuelle siktepunkt. Alle desse geografiske posisjonane (koordinatar og høgder) vert deretter nytta i identifiseringsarbeidet. Under identifiseringsarbeidet av siktepunkt med teodolitt les ein av både horisontalvinklar (i horisontalplanet) og vertikalvinklar (høgdevinklar i vertikalplanet).

For å kunne identifisere siktepunkt som ligg langt unna sikteskivepunktet er det naudsynt å vurdere dei målte vinklane, posisjonane og høgdeskilnadene nøye. I dette arbeidet må ein også ta omsyn til jordkrumming og refraksjon (avbøying av siktelina gjennom lufta). Refraksjonen varierer med luftfukt, lufttemperatur og lufttrykk og verkar motsett veg av jordkrumminga. Som eit gjennomsnitt reknar ein ofte med at refraksjonen utgjer om lag 15-19 prosent av jordkrumminga.

VINKELMÅLING TRIANGULERING OG KARTKONSTRUKSJON GEOGRAFISK SIRKEL, TEODOLITT OG TRIGONOMETRISKE PUNKT SUNNMØRSKYSTEN

Sjølv har eg vore med på denne type vinkelmåling i samband med dugnadsarbeid for oppsetjing av sikteskive på Melshornet i Hjørungavåg og på Hasundhornet i Ulstein. Gjennom mange års landmålingsarbeid har eg god erfaring med å bruke teodolitt. Særleg har eg nytta mykje teodolitt under såkalla trianguleringsarbeid for «Norges geografiske oppmåling» («N.G.O.») – omdøypt til «Statens kartverk» i 1986. Eg arbeidde som landmålar for «N.G.O.» / «Statens kartverk», kring om i heile Norge, i perioden 1980-1999 (20 feltsesongar).

Vinkelmålinga med teodolitt under trianguleringsarbeidet har mykje til felles med vinkelmålinga under sikteskivearbeidet. I begge samanhengar måler ein både horisontalvinkelverdiar og vertikalvinkelverdiar.

Triangulering er naudsynte vinkelmålingar for posisjonsbestemming av grunnlagspunkt i forkant av kartkonstruksjon. Trianguleringsarbeid (vinkelmålingsarbeid) har foregått i Norge under leiing av «Norges geografiske oppmåling» / «Statens kartverk» i perioden 1779-1990. «Norges geografiske oppmåling» («Den geographiske Opmaaling» i perioden 1773-1832) er Norges eldste offentlege etat og vart etablert i 1773. «Den geographiske Opmaaling» si viktigaste oppgåve, då institusjonen vart etablert, var å skaffe kart til militært bruk. Institusjonen var underlagd «Armédepartementet» for Danmark-Norge og dei tilsette var i stor grad offiserar. «Norges geografiske oppmåling» var ein del av «Forsvarsdepartementet» fram til 1948 og offiserstitlane eksisterte heilt fram til slutten av 1950-talet.

I perioden frå 1779 til 1825 vart vinkelmålinga utført ved hjelp av eit vinkelmålarinstrument som vart kalla «geografisk sirkel» og frå 1825 har vinkelmålinga vorte utført ved hjelp av teodolitt. Vinkelmålarinstrumentet vart vanlegvis plassert sentrisk over eit trigonometrisk punkt (trigonometrisk bolt) og det vart derifrå målt retningar – vinkelmålingar – mot andre grunnlagspunkt (trigonometriske punkt). Eit trigonometrisk punkt er eit grunnlagspunkt som er posisjonsbestemt ved hjelp av triangulering og trigonometriske utrekningar (trekantutrekningar). Instrumentet «geografisk sirkel», som vart nytta i Norge i perioden 1779-1825, var laga av instrumentmakaren Johan Ahl (1729-1795) i København. Den fyrste norskproduserte teodolitten vart produsert av Christian Holberg Gran Olsen (1835-1921) – «Kikkert-Olsen» – i Christiania i 1863. Denne fyrste teodolitten bar namnet «Olsens lille 10-sekunds universalinstrument». Seinare laga Olsen, som var fødd i Valestrand (Sveio) i Hordaland, også andre teodolittmodellar.

Den fyrste trianguleringa i Norge foregjekk langs riksgrensa mot Sverige, frå Kongsvinger til Verdal, i perioden 1779-1784. Deretter vart det triangulert langs kysten frå Bjugn til Svinesund i perioden 1785- 1799. Strekninga Bjugn-Stad vart målt i perioden 1785-1788. Den nordlege delen av kysttrianguleringsområdet vart knytt saman med Verdalområdet i perioden 1784-1785 og den sørlege delen med Kongsvingerområdet i perioden 1804-1806.

Sommaren 1788 målte «Den geographiske Opmaaling», representert ved brørne og landmålingsoffiserane Niels Andreas (1759-1814) og Ditlev Wibe (1751-1834) frå Rollag i Numedal, langs sunnmørskysten og følgjande trigonometriske fjellpunkt var inkludert i målearbeidet: Velsvikskåla (Volda), Lidaveten (Volda), Festøykollen (Ørsta), Rinden (Sandsøya), Nystøylhornet (Åram), Store Krokhornet (Vanylven), Lisetveten (Gurskøya), Rjåhornet (Gurskøya), Hidsegga (Gurskøya), Storevarden (Nerlandsøya), Leinehornet (Leinøya), Varden (Runde), Blåtinden (Ulstein), Roppehornet (Ulstein), Melshornet (Hareid), Signalhornet (Hareid), Storhornet (Godøya), Valderøyfjellet (Valderøya), Synesfjellet (Vigra), Goaldet (Lepsøya), Mannen (Haramsøya), Skulen (Flemsøya), Æafjellet (Fjørtofta), Gamlemsveten (Haram), Tverrbotshornet (Haram), Hellandshornet (Haram), Sulafjellet (Sula), Sukkertoppen (Heissa), Aksla (Ålesund), Geitnausa (Spjelkavik), Meraftafjellet (Uksenøya), Hovdeåsen (Hundeidvik).

Den siste store trianguleringa i Norge, i regi av «Statens kartverk» (tidl. «N.G.O.»), foregjekk i Narvikfjella i Ofoten i 1990, der artikkelforfattaren tok del som landmålar. Teodolitttypane (teodolitt-modellane) som vart nytta der, var «Wild-T3» og «Wild-T2», produserte av «Wild- Heerbrugg» i Heerbrugg i Sveits.

GPS-MÅLINGAR OG NYTT GRUNNLAGSNETT

Landmålingsinstrumentet «teodolitt» vert framleis nytta på landmålingsarbeid i 2009, men det vert ikkje lenger gjennomført store trianguleringsarbeid. Etter 1990 har posisjonsbestemminga av grunnlagspunkt vorte gjennomført ved hjelp av «GPS»-målingar («satelittmålingar») der posisjonsbestemminga vert gjord ved hjelp av signalmottak frå satellittar i eksakte, kjende banar rundt jorda. Med «GPS» («Global Positioning System») vert det meint «globalt posisjonssystem». Statens kartverk har dei siste åra etablert eit heilt nytt grunnlagsnett for Norge ved hjelp av «GPS»-målingar. Dette nye grunnlagsnettet inkluderer 930 hovudpunkt (stamnettpunkt) og ber sterkt preg av at det på grunn av «GPS» ikkje lenger er naudsynt å etablere grunnlagspunkt på fjelltoppar og utsiktspunkt for på det viset å skaffe seg fri sikt til andre grunnlagspunkt. Det nye grunnlagsnettet erstattar det gamle trigonometriske nettet – sjå neste kapittel. Med stamnettpunkta som grunnlag har det vorte etablert om lag 11200 nye underpunkt (landsnettpunkt).

TREKANTNETT (TRIGONOMETRISK NETT)

Før eit kart over eit landområde kunne konstruerast måtte det etablerast eit nett av faste grunnlagspunkt i terrenget. Kvart grunnlagspunkt sin posisjon i horisontalplanet og i vertikalplanet (høgdeposisjonen) vart, som nemnt, tidlegare bestemt ved hjelp av trigonometriske utrekningar på bakgrunn av vinkelmålingar (målingar av retningsskilnader i både horisontal- og vertikalplanet). Sentrum av desse grunnlagspunkta (trigonometriske punkta) er i regelen markerte i terrenget med ein liten metallbolt.

Når ein plasserte dei trigonometriske punkta (trekantpunkta) på eit papir og også teikna av dei ulike siktelinene (horisontalsikteretningane) som vart målte mellom dei ulike trekantpunkta, så oppstod det eit trekantnett (trigonometrisk nett). Dette nettet bestod av trekantar med ulike former der dei ulike siktelinene var sidene i trekantane og der dei trigonometriske punkta var hjørnepunkt i dei same trekantane. I tillegg til vinkelmålingar var det også naudsynt å utføre ein del målingar av avstandar (basisavstandar). Utan desse avstandane kunne ein ikkje posisjonsbestemme grunnlagspunkta og dermed bestemme trekantnettet sin korrekte målestokk.

I 1970- og 1980-åra vart trekantnetta forsterka ved at ein del sidelengder vart målte med elektronisk avstandsmålar. Lange sidelengder i 1.ordensnettet vart målte med såkalla lasergeodimeter. Etablering av trekantnett var heilt avgjerande for å oppnå korrekt kartmålestokk, og nettet kunne med god grunn kallast «skjelettet» i kartkonstruksjonen. I 1988 vart Norge ferdig kartlagt med topografiske kartblad i målestokk 1:50000. Kartserien «Norge 1:50000» består av 727 kartblad. Den militære utgåva av kartserien kallast «M711». Namnet «M711» vart tidlegare nytta om både den sivile og den militære versjonen av kartserien. Arbeidet med kartserien byrja i 1952.

I tillegg til at dei nemnde grunnlagspunkta har vorte nytta direkte som grunnlag for kartkonstruksjon har dei også vore grunnlagspunkt (basepunkt) for landmålingsarbeid som går ut på å posisjonsbestemme og kartfeste ulike punkt tilknytta eigedomsgrenser (grensepunkt), vegar, bygningar m.m.. Dei har med andre ord vore basepunkt for såkalla tekniske målingar.

FRI SIKT OG SUNNMØRSKE HOVUDPUNKT

For at ein skulle vere i stand til å sikte frå eit trigonometrisk punkt til eit anna så måtte det sjølvsagt vere fri sikt mellom punkta. Det var med andre ord ynskeleg at utsynet frå eit trigonometrisk punkt var best mogleg. Difor ligg mange av dei trigonometriske punkta på ein fjelltopp eller på eit punkt med godt utsyn. Eit trigonometrisk punkt vart dessutan etablert slik at posisjonen passa høveleg godt inn i det trigonometriske nettet sin geometri.

Bortimot alle dei gamle trigonometriske hovudpunkta (fyrsteordenspunkta = 1.ordenspunkta) ligg på fjelltoppar eller på høgdedrag. På Sunnmøre har følgjande fjelltoppar vore slike 1.ordenspunkt: Saudehornet (Ørsta), Jakta (Hjørundfjorden), Matøskja (Kilsfjorden), Blæja (Syvde), Storevarden (Nerlandsøya), Storhornet (Godøya), Skulen (Flemsøya), Ausekaret (Sykkylven), Sandfjellet (Stordal), Karitinden (Tafjordfjella), Torvløysa (Norddal), Fedalsnibba (Sunnylven). I tillegg kan det nemnast at også Storholmen fyr er eit slikt 1.ordenspunkt. Det finst totalt 522 slike 1.ordenspunkt i Norge. Avstanden mellom desse 1.ordenspunkta er 30-70 kilometer. Med 1.ordenspunkta som grunnlag vart det etablert punkt av lågare orden – 2.ordenspunkt (avstand 10-30 km), samt 3.- og 4.ordenspunkt (avstandar 5-10 km og 1-5 km). Særs mange av desse gamle 3.- og 4.ordenspunkta ligg i låglandet.

VARDEBYGGJARAR FRÅ KILSFJORDEN

At det var fri sikt mellom to trigonometriske punkt var likevel ikkje nok for å kunne vinkelmåle mellom punkta. For at det tilsikta punktet skulle vere synleg gjennom teodolitten frå stasjoneringspunktet så måtte punktet vere signalert. Dette av di det sjølvsagt var umogleg å sjå ein 5 cm høg metallbolt på ein avstand av opptil fleire kilometer, sjølv om teodolitten forstørrar 40 gonger. Til signalering av trigonometriske punkt på fjelltoppar vart det tidlegare nytta steinvardar (siktevardar) som vart plasserte over eller ved sida av bolten (fastmerket). Difor var steinvardebygging på trigonometriske punkt på fjelltoppar eit naudsynt og viktig arbeid for «Norges geografiske oppmåling» i ein lang tidsperiode.

I Kilsfjorden i Volda kommune var det i mange år tradisjon å skaffe seg sesongarbeid som vardebyggjar og som assistent på triangulering for «N.G.O.». I perioden 1896-1956 arbeidde 22 mann frå Kilsfjorden med den type sommararbeid. Den som arbeidde flest sesongar, var Maurits O. Følsvik (1880-1964) frå Brauta i Fylsvika. Han arbeidde totalt 18 feltsesongar (1898-1915), dei fleste av desse som sjølvstendig vardebyggjar. I boka si «Ein gløtt i Noregs fjellheim» (1963) fortel han om dette arbeidet kring om i heile Norge. I seinare år (etter midten av 1950-talet) vart dei trigonometriske punkta på fjelltoppane også signalerte med såkalla bardunsignal over bolten – om lag to meter høge tresignal med midtstokk, siktekors og bardunar.

FLYFOTOGRAFERING

Frå 1930-talet har vertikal flyfotografering av landskapet vorte gjennomført i Norge i etterkant av trianguleringa, men i forkant av kartkonstruksjonen. Organisert nykartlegging av Norge med flyfotografering starta for alvor i regi av «N.G.O.» i 1955. På same viset som at det trigonometriske nettet var «skjelettet» (fundamentet) i kartkonstruksjonen, så kan ein seie at det same nettet også var «skjelettet» i flybileta. Kartet er jo eigentleg ein kopi av flybileta når målestokken på bileta er kjend. Ved hjelp av dei trigonometriske punkta sine horisontal- og vertikalposisjonar oppnådde ein eksakt målestokk på fotografia. Dette fordi førehandsmerking av dei trigonometriske punkta i terrenget alltid gjekk inn som ein heilt avgjerande del av flyfotograferinga. På det viset vart dei trigonometriske punkta sine posisjonar registrerte på flybileta. I etterkant av flyfotograferinga kunne kartet konstruerast som ein slags kopi av dei stereoskopiske flybileta ved hjelp av stereoskopiske kartkonstruksjonsmaskinar (autografar).

MÅLEBORDSMÅLING OG MÅLEBORDSORIGINAL

Før flyfotograferinga av landskapet kom på bana, tok detaljkartlegginga til ute i terrenget ved hjelp av såkalla « m å l e b o r d s m å l i n g » . «Målebordsmåling» vart nytta som kartleggingsmetode i Norge frå 1770- talet og fram til midten av 1950-talet. Ved «målebordsmålinga» ute i marka vart målebordet stilt opp over kjende grunnlagspunkt. Frå oppstillingspunktet (grunnlagspunktet) vart det sikta mot minst eit anna kjend punkt (orienteringspunkt) og mot sentrale og tydelege terrengpunkt. Siktelinene mot desse tilsiktingspunkta vart teikna direkte inn på eit teikneark som var festa til ei kvadratisk treplate på målebordet. Ved at ein flytta målebordet til andre kjende oppstillingspunkt (grunnlagspunkt), og foretok tilsikting mot dei same terrengpunkta, så vart etter kvart terrengpunkta sine posisjonar teikna direkte inn på teiknearket i form av skjeringspunkt mellom påteikna sikteliner. Dette arbeidet lot seg gjennomføre fordi det på teiknearket var montert ein diopterlinjal med siktefløy i kvar ende (fram til 1850-åra). Etter 1850-åra vart diopterlinjalen erstatta av ein målekikkert (siktekikkert). Grunnlagspunkta, med kjende posisjonar, var teikna inn på teiknearket på førehand. Teiknearket var i praksis eit kartblad (målebordsblad), som også vart kalla «målebordsoriginal». Kart vert no i 2009 laga digitalt ved hjelp av datamaskinar som syner datamodellar på skjerm. Autografen og dei trigonometriske punkta har ikkje lenger noka viktig rolle i kartproduksjonsarbeidet.

VETETOPPAR OG FORSVARSSYSTEM

Ein sentral del av forsvarsorganiseringa i Norge frå om lag år 954 til om lag år 1814 var varslingssystemet ved hjelp av vetar. Det var kong Håkon «den gode» Adalsteinsfostre (918-961) som fyrst organiserte dette varslingssystemet frå om lag 954 som ein del av forsvarssystemet «Den norske leidangen». «Leidangen» var hovudsakleg ein kystflåte. For å kunne organisere flåten vart landet delt inn i område som vart kalla «skipreide». Kvart «skipreide» hadde plikt på seg til å ruste ut eitt skip med fullt mannskap, våpen og proviant. Skipreideordninga på Vestlandet er den eldste vi har i Norge. I 954 gav kong Håkon den gode ordre om ei omfattande vetebygging kring om på ulike utsynspunkt langs kysten. Det heiter at den fyrste kyststrekninga som vart prioritert var strekninga frå og med Rogaland i sør til og med Sunnmøre i nord. Om dette er sanninga så brann truleg veten på vetetoppen «Melshornet» i Hjørungavåg under slaget der i 986.

I skildringa av slaget i «Det norske folks historie» av P.A. Munch (1863) står det å lese: «Viter bleve antændte». Slaget i Hjørungavåg samla truleg for fyrste gong nordmenn frå Agder til Trøndelag i sams forsvar mot ein fiende som kom utanfrå. Jf. «Vårt folks historie» av Anders Hagen og Charles Joys (1962). Kanskje var sigeren i dette slaget, der Håkon jarl og mennene hans vann over jomsvikingane, eit resultat av det som kong Håkon den gode bygde opp gjennom vetevarslingssystemet.

VARSEL OM ÅTAK

Vetane vart bygde for å kunne varsle om åtak på landet, og slik at ein kunne sjå frå vete til vete. Frå veteplassane (vetetoppane) skulle det helst vere eit makelaust utsyn, nærast til alle kantar. Difor måtte veteplassane veljast med omtanke. Vetetoppen skulle kunne sjåast frå mange av dei næraste bygdene og gangvegen til topps skulle ikkje vere for lang og strevsam. Eventuelle siktproblem frå vete til vete, på grunn av skodde og lavt skydekke, gjorde at for høge fjelltoppar ikkje var optimale som vetefjell. Vetebygginga langs kysten vart prioritert av Håkon den gode av strategiske årsaker. Det var jo på kysten at eit åtak utanfrå hovudsakleg ville kome i dei tider. Vetane tente både som alarmsignal og som mobiliseringsordre og det heiter at det skulle ta sju dagar å sende eit bod frå vete til vete på kyststrekninga frå sør til nord i Norge. Det er difor ikkje utan grunn at dette varslingssystemet vart kalla «våre fyrste telegrafliner ». Etter kvart vart det også bygd vetar i indre strøk av landet. I vetevarslingssystemet opererte ein med hovudvetar (avstand 30-40 km) og undervetar (avstand 10-20 km eller mindre). Hovudvetane var meinte til langdistansevarsling, medan undervetane var meinte til å sende bodet vidare til lokale plassar som ikkje hadde utsyn til hovudvetane. I byrjinga etter år 954 er det skrive at vetane var vedvardar då det var skog dei fleste stader, men seinare forsvann skogen meir og meir langs kysten. Det vart då bygd steinvardar med holrom inni, der også lyng og ris kunne brenne.

VETEVAKTSTOVE PÅ KORNBERGVETEN I VOLDA OG VEDVARDE I ROLLAG I NUMEDAL

Ved alle vetar vart det bygt ei særs enkel vaktstove, med vanlegvis fire gluggar, slik at vaktmennene hadde utsyn til alle kantar. Ei slik vetevaktstove er rekonstruert og sett opp på Kornbergveten ved Folkestad i Volda. Ein godt vedlikehalden vedvarde er «Vrågåvarden» i Rollag i Numedal. Dette kulturminnet er motiv i kommunevåpenet til Rollag og står på eit utsiktspunkt som ligg 788 meter over havet. Ordet «vrågå» er norrønt og tyder «staden der ein kan sjå ufred (krig)».

750 VETEFJELL

I boka «Den norske leidangen», utgitt av «Sjøforsvarets overkommando» i 1951, er meir enn 750 vetefjell frå heile Norge presenterte. Av kjende vetefjell på Sunnmøre kan nemnast: Melshornet (Ørsta/Volda), Lidaveten (Volda), Rotsethornet (Volda), Kornbergveten (Volda), Felden (Volda), Nystøylhornet (Åram), Nonshornet (Kvamsøya), Rinden (Sandsøya),Hidsegga (Gurskøya), Lisetveten (Gurskøya), Leinehornet (Leinøya), Varden (Runde), Blåtinden (Ulstein), Fløveten (Ulstein), Melshornet (Hareid), Mosvarden (Hareid), Signalhornet (Hareid), Storhornet (Godøya), Sukkertoppen (Heissa), Valderøyfjellet (Valderøya), Molnesfjellet (Vigra), Gamlemsveten (Haram), Hurlaveten (Haram), Abelsetveten (Ørskog), Storevarden (Sykkylven). På Fremre Holen i Bondalen i Ørsta finst ein veteplass som vert kalla Vetesteinen (135 moh).

OPPSUMMERING

Som ein ser, så har sunnmørske fjelltoppar med god utsikt vore nytta på ulikt vis opp gjennom historia. Interessa for og bruken av eit godt utsiktspunkt er til stades i 2009, som det var det i 954 og i 1788.

Midt på formiddagen søndag 4.september 1904 ble Ålesunds befolkning overrasket ved at et norsk krigsskip ankret opp på Aspevågen. Etter anmodning fra formannskapet hadde regjeringen beordret kanonbåten «Fridtjof» – som deltok i en øvelsesskvadron utenfor Bergen til umiddelbart å sette kursen mot Ålesund.  Bergen Aftenblad ga manøvere n sin fulle støtte :

…Def glæder os, at regjeringen med rask beslutsomhed har beordret «Fridtjof» derop for utvetydig at demonstrere, at det er dens bestemte vilje at stanse ethvert tegn til lovløshed. Regjeringens optræden vil visseleg vinde udelt anerkjendelse blandt alle borgere, der elsker ro og orden: og myndigheterne vil kunne paaregne al mulig sympati … om de overfor dem, der er sat til at opretholde ordenen, ogsaa gjøres lovenes strengeste ansvar gjældende, naar de forladende sin plads uden opsigelse foranlediger anarki…

Bakgrunnen var at byens politikonstabler hadde lagt ned arbeidet. Ikke for å streike, de hadde rett og slett sagt opp i protest mot lønnsvilkårene. Den omfattende interessen som ikke minst den konservative delen av lokalpressen viet saken, førte til at den ikke bare ble den mest omtalte av samtlige av gjenreisningstidens mange arbeidskonflikter, men også den hvor lønnstakerne mottok bredest støtte og sympati. Utover våren 1904 hadde politiet flere ganger søkt formannskapet om økte bevilgninger. Disse skulle nyttes til anskaffelse av nye lokaler samt en utvidelse av mannskapsstyrken – i første rekke var det bruk for flere nattkonstabler. Slike søknader var imidlertid blitt helt eller delvis avvist.

I begynnelsen av august søkte så konstablene om et månedstillegg på 25 kr. Fra før av lå lønnen på mellom 50 og 80 kr. Det var et samlet korps som stod bak disse kravene – og såvel betjenter som konstabler var innstilt på å si fra seg sine stillinger hvis de ikke ble innvilget. Formannskapet valgte imidlertid å legge seg på en direkte konfrontasjonslinje: Samtidig som de trenerte behandlingen av saken, fikk de s.k. arbeidsvillige i nøkkelstillinger innen politietaten. En av de yngste konstablene ble f.eks forfremmet til betjent, « .. . medens ældre Politimænd med Underofficiereksamen er for bigaaet. ..”

Hvis hensikten med en slik fremgangsmåte var å splitte korpset for å slå sprekker i den enhetlige oppslutningen om konflikten, lyktes det bare delvis: « … Efter sikkert forlydende vil nævnte Betjentansættelelse ogsaa bidrage sit til, at de dygtigste Politikonstabler nedlægger sit Arbeide. 31.august, før oppsigelsestiden var utløpt, la en del av konstablene ned arbeidet: «… Der en kun 2 – 3 Politimænd, som nu skal holde Orden i Byen, hvad vistnok vil komme til å bli et vanskelig Hverv …” Noen voldsom oppsving i kriminaliteten førte likevel dette ikke med seg. Kun få episoder ble viet avisomtale:

…i gaar aftes var et par Arbeidere kommet i Klammeri i Skansegaden. De 2 Politimænd forsøgte da at mægle Fred, men straks samledes om dem flere hundrede mennesker, der raabte: «Gaa hjem med dere !» – hvad Politiet ogsaa maatte gjøre…

Slik stod saken da «Fridtjof» dampet inn Breisundet med ei fart av 17 knop, for så å legge seg til ro på Aspevågen. Umiddelbart etterpå rodde 12 mann til land. Disse tok så over politiets funksjoner. Å holde egen kanonbåt med en besetning på 150 mann må ha tært sterkt på ruinbyens overanstrengte kommunebudsjett. Trolig virket dette til at formannskapet fikk plutselig fortgang i saksbehandlingen. For allerede dagen etter Fridtjofs ankomst ble det innkalt til et ekstraordinært møte, hvor også amtmannen, Alexander Kielland, deltok. Sannsynligvis var det etter sterkt påtrykk fra den aldrende litterat at formannskapet gikk med på en delvis imøtekommelse av Politimennenes krav: Dette innebar et årstillegg på 150 kr. for dagkonstabler og 200 kr. for nattkonstabler.

…Man henstillede til Politimesteren at han skulde tilbyde de fratrædende Politimænd atter at tiltræde sine Stillinger, hvad Politimesteren ogsaa har gjort, med det Resultat, at samtlige Konstabler nu er begyndt i Tjenesten igjen. Samlige er fra nyt af ansatte paa 3 Maaneders gjensidig Opsigelse…

Selv om også den konservative delen av byens presse hadde sympatisert med politimennene i denne saken, var den motstander av den måten de hadde gått fram på, ved at plassene var blitt fratrådt før oppsigelsestiden var ute. Det var en utbredt oppfatning at særlig politifolk burde være påpasselig med å følge regelverket, ikke minst i konfliktsituasjoner. I den ellers så kaotiske ruinbyen må fraværet av politi – selve symbolet på ro og orden – virket særlig sterkt på den konservative delen av befolkningen. Lettelsen da det hele var over ble desto større: «.. Man kan kun glæde sig over at Konflikten blev ordnet paa en for alle Parter tilfredstilleune Maade … »

Denne tilfredsheten ga seg imidlertid ikke synlige utslag hos sjefen selv. Politimester Kvam satte tvert i mot i gang en intens kampanje for å bli kvitt samtlige av konfliktdeltakerne. Det er uvisst om det utelukkende var personlig hevntørst som var drivkraften. Noe håp om varmhjertede sympatierklæringer fra byens presse var det i hvert fall neppe. Knapt kullrestene lå igjen av konservative “Søndmøre Folketidende”s en gang så flammende begeistring for byens politimester:

“Politimesteren har nu opsagt 3 af de dygtigste Politikonstabler, og antagelig vil samtlige, der gjorde Krav paa Lønstillæg faa den samme Skjæbne. Politimesteren skal ogsaa have udtalt, at han skulde sørge for at de ikke fik Plads ved noget andet Politikorps heller. Der kan ikke være nogen videre hyggelige Forhold inden Politikorpset i Aalesund paa denne Maade. “

Selv om sosialistorganet Nybrots forhold til lokale håndhevere aldri hadde antatt febertemperatur, hadde heller ikke dette noen gang tidligere vært så nært frysepunktet:

…Medfører dette Sanhed, hvilket det vistnok gjør, saa utroligt det end lyder – aapenbarer det en Smaalighed hos vedk . Øvrighedsperson som vistnok søger sin Mage . Og det gir liden Respekt for en Mand, at han paa en saa tarvelig Maade misbruger sin Makt og søger at hevne sig paa sine underordnede…

Mediakulde hørte imidlertid ikke til de plager som påførte politimesteren varige forfrysninger:

«Politimesteren skal nu have opsagt 5 af Politikonstablerne, som har at fratræde sine Stillinger om 3 Maaneder. Efter hvad der meddeles, skal de Øvrige Konstabler have opsagt sine Pladse, med Untageise af et Par Mand. »

Ved årsskiftet sluttet så de siste av de oppsagte, og fulgte eksempelet til de Øvrige ved å forlate byen. Litt skadefryd i nederlaget har de nok kostet på seg, da det kom for en dag at det skrantet litt med lovlydigheten også blant de «arbeidsvillige»:

…i stedet for de fratrædende er der kommet nye Folk, men for en af disse blev Tjeneste tiden ganske kort – omtrent en Maaned – idet Vedkommende blev anmeldet for ulovlig Brændevinshandel, som kostede ham 200 Kr . i Mulkt og Øieblikkelig Fjernelse fra Konstabelstillingen

-Vel å merke: uten oppsigelsestid.